ΤΟ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟ ΠΡΩΤΟΔΙΚΕΙΟ ΑΘΗΝΩΝ

ΤΜΗΜΑ 19ο ΤΡΙΜΕΛΕΣ

ΑΡΙΘΜΟΣ 6747/2022

συνεδρίασε δημόσια στο ακροατήριό του στις 14 Οκτωβρίου 2021, με δικαστές τους Παναγιώτη Τσόγκα, Πρόεδρο Πρωτοδικών Διοικητικών Δικαστηρίων, Σταυρούλα Φίλη και Αλέξανδρο Μιχαήλ (εισηγητή), Πρωτοδίκες Διοικητικών Δικαστηρίων, και γραμματέα τη Θέκλα Κατρή, δικαστική υπάλληλο,

για να δικάσει την αγωγή που κατατέθηκε στις 9.6.2021 (αρ. εισ.: .../9.6.2021),

των : 1) ... ..., θυγ. ..., κατοίκου Αθηνών, 2) ... ... του ...., κατοίκου ...., 3) ... ... του ..., κατοίκου Αθηνών (.... 14), οι οποίοι παραστάθηκαν διά του πληρεξουσίου δικηγόρου Γεωργίου Μόσχου,

κατά του Ελληνικού Δημοσίου που εκπροσωπείται από τον Υπουργό Οικονομικών και παραστάθηκε διά της Δικαστικής Πληρεξουσίας του Νομικού Συμβουλίου του Κράτους Δήμητρας Κέντρου.

Κατά τη συζήτηση, οι διάδικοι που εμφανίσθηκαν και παραστάθηκαν, ανέπτυξαν τους ισχυρισμούς τους και ζήτησαν όσα αναφέρονται στα πρακτικά.

Μετά τη συνεδρίαση το Δικαστήριο συνήλθε σε διάσκεψη.

Αφού μελέτησε τη δικογραφία

Σκέφθηκε κατά τον νόμο

1. Επειδή, η κρινόμενη αγωγή ασκείται μετά την έκδοση της 3952/2021 απόφασης του Δικαστηρίου, κατά χωρισμό της με αριθμό εισαγωγής ..../20.12.2016 αγωγής, λόγω έλλειψης ομοδικίας των εναγόντων με τον προτασσόμενο στην κοινή αγωγή ενάγοντα. Με την υπό κρίση αγωγή, το αίτημα της οποίας μετατράπηκε νομίμως, κατ’ άρθρο 75 παρ. 3 εδ. β’ του κυρωθέντος με το άρθρο πρώτο του Ν. 2717/1999 (Φ.Ε.Κ. Α’ 97) Κώδικα Διοικητικής Δικονομίας (Κ.Δ.Δ.), από καταψηφιστικό σε έντοκο αναγνωριστικό με προφορική δήλωση του πληρεξουσίου δικηγόρου των εναγόντων στο ακροατήριο (βλ. τα πρακτικά της από 14.10.2021 δημόσιας συνεδρίασης του Δικαστηρίου), ζητείται να αναγνωρισθεί η υποχρέωση του εναγομένου Ελληνικού Δημοσίου να καταβάλει, νομιμοτόκως από την επίδοση της αγωγής, το ποσό των 300.000 ευρώ σε καθένα από τους ενάγοντες, κατ’ εφαρμογή του άρθρου 932 εδ. γ’ του Αστικού Κώδικα και σε συνδυασμό με το άρθρο 105 του Εισαγωγικού Νόμου του Αστικού Κώδικα, άλλως σε συνδυασμό με τις διατάξεις περί ευθύνης από διακινδύνευση, ως χρηματική ικανοποίηση λόγω ψυχικής οδύνης από τον θάνατο του ... ..., συζύγου της πρώτης ενάγουσας και πατρός του δευτέρου και τρίτης των εναγόντων, ο οποίος προκλήθηκε, όπως ισχυρίζονται οι ενάγοντες, από την παράνομη παράλειψη των οργάνων του εναγομένου να λάβουν τα κατάλληλα μέτρα προστασίας του θανόντος από τις επιβλαβείς για την υγεία του συνέπειες από την έκθεση σε αμίαντο, κατά το χρονικό διάστημα υπηρεσίας αυτού σε πλοία του Πολεμικού Ναυτικού.

2. Επειδή, με την κρινόμενη αγωγή ιστορείται, περαιτέρω, ότι ο αποβιώσας, βάσει των συνήθων – τακτικών καθηκόντων του ως μηχανικού στο μηχανοστάσιο και λεβητοστάσιο των πλοίων, όπου υπηρετούσε, αλλά και λόγω της συμμετοχής του σε έκτακτες εργασίες εκτενών επισκευών των πολεμικών πλοίων, κατεργαζόταν ή ερχόταν σε επαφή με προϊόντα αμιάντου, καθημερινά και επί σειρά ετών, ενώ και μόνη η καθημερινή διαβίωση και παραμονή του στα πλοία του Πολεμικού Ναυτικού, είχε ως αποτέλεσμα να έρχεται σε επαφή με τον αμίαντο, ακόμη και σε χώρους εκτός μηχανοστασίου και εργασίας του. Με το ανωτέρω περιεχόμενο, η αγωγή περιέχει τα προβλεπόμενα στο άρθρο 73 παρ. 1 του Κ.Δ.Δ. στοιχεία. Επομένως, πρέπει να απορριφθεί ως αβάσιμος ο ισχυρισμός του εναγομένου περί αοριστίας της αγωγής. Η αγωγή, η οποία ασκήθηκε εν γένει παραδεκτώς, πρέπει να εξετασθεί, περαιτέρω, ως προς τη νομική και ουσιαστική της βασιμότητα.

3. Επειδή, στο άρθρο 105 του Εισαγωγικού Νόμου του Αστικού Κώδικα (Εισ.Ν.Α.Κ., όπως αποδόθηκε στη δημοτική με το Π.Δ. 456/1984, Φ.Ε.Κ. Α’ 164) ορίζεται ότι: «Για παράνομες πράξεις ή παραλείψεις των οργάνων του δημοσίου κατά την άσκηση της δημόσιας εξουσίας που τους έχει ανατεθεί, το δημόσιο ενέχεται σε αποζημίωση, εκτός αν η πράξη ή η παράλειψη έγινε κατά παράβαση διάταξης που υπάρχει για χάρη του γενικού συμφέροντος … ». Κατά την έννοια της παραπάνω διάταξης, για να στοιχειοθετηθεί η ευθύνη του Δημοσίου αρκεί ο παράνομος χαρακτήρας της ζημιογόνου πράξης, παράλειψης ή υλικής ενέργειας, χωρίς να απαιτείται και η διαπίστωση πταίσματος του οργάνου του (Σ.τ.Ε. 1326/2017, 1970/2009, 1413/2006). Εξάλλου, από την ίδια διάταξη συνάγεται ότι απαραίτητη προϋπόθεση για τη θεμελίωση της ευθύνης του Δημοσίου είναι και η ύπαρξη πρόσφορου αιτιώδους συνδέσμου ανάμεσα στην φερόμενη ως παράνομη πράξη, παράλειψη ή υλική ενέργεια του οργάνου του και την επελθούσα ζημία, για τη διαπίστωση του οποίου απαιτείται πλήρης απόδειξη. Αιτιώδης σύνδεσμος υπάρχει όταν, κατά τα διδάγματα της κοινής πείρας, η πράξη ή η παράλειψη είναι επαρκώς ικανή (πρόσφορη) και μπορεί αντικειμενικά, κατά τη συνήθη και κανονική πορεία των πραγμάτων, να επιφέρει τη ζημία, την οποία και επέφερε στη συγκεκριμένη περίπτωση (Σ.τ.Ε. 2112/2019, 15/2018, 596/2017, 877/2013 επταμ., 750/2011, 322/2009 επταμ. κ.ά.).

4. Επειδή, περαιτέρω, στο άρθρο 932 του Αστικού Κώδικα (Α.Κ.) ορίζεται ότι: «Σε περίπτωση αδικοπραξίας, ανεξάρτητα από την αποζημίωση για την περιουσιακή ζημία, το δικαστήριο μπορεί να επιδικάσει εύλογη κατά την κρίση του χρηματική ικανοποίηση … Σε περίπτωση θανάτωσης προσώπου η χρηματική αυτή ικανοποίηση μπορεί να επιδικαστεί στην οικογένεια του θύματος λόγω ψυχικής οδύνης». Ανεξάρτητα από την αποζημίωση για περιουσιακή ζημία, το δικαστήριο μπορεί, κατ' εφαρμογή του προαναφερθέντος άρθρου, αφού εκτιμήσει τα πραγματικά περιστατικά που θέτουν υπόψη του οι διάδικοι, και με βάση τους κανόνες της κοινής πείρας και λογικής, να επιδικάσει εύλογη κατά την κρίση του χρηματική ικανοποίηση λόγω ηθικής βλάβης ή, σε περίπτωση θανάτωσης προσώπου, λόγω ψυχικής οδύνης, δηλαδή χρηματική ικανοποίηση ανάλογη με τις περιστάσεις της συγκεκριμένης περίπτωσης (Σ.τ.Ε. 2951/2020, 76/2018, 1414, 596/2017, 3539/2015, 1405/2013, 4133/2011 επταμ. κ.ά.). Τέτοια πραγματικά περιστατικά είναι, ιδίως, η βαρύτητα του πταίσματος του ζημιώσαντος και το συντρέχον πταίσμα του ζημιωθέντος (άρθρο 300 του Α.Κ.), οι συνθήκες της προσβολής, το είδος, η ένταση και οι συνέπειές της, η κοινωνική και οικονομική κατάσταση του ζημιωθέντος ή οποιοδήποτε άλλο συγκεκριμένο στοιχείο που προβάλλει ο ενάγων ή προκύπτει από τις αποδείξεις και ασκεί επιρροή – αυξητικά ή μειωτικά – στο ύψος του ποσού στη συγκεκριμένη περίπτωση και, επομένως, αποτελεί νόμιμο προσδιοριστικό παράγοντα του ύψους της χρηματικής ικανοποίησης κατά την κρίση του δικαστηρίου της ουσίας, η οποία διαλαμβάνεται καθ’ ερμηνείαν της διάταξης του άρθρου 932 του Α.Κ. με βάση τα διδάγματα της κοινής πείρας και λογικής (Σ.τ.Ε. 1950/2020). Η χρηματική ικανοποίηση λόγω ψυχικής οδύνης που προβλέπεται ειδικότερα στο άρθρο 932 εδ. γ’ του Α.Κ., αποσκοπεί στην ηθική παρηγορία και την ψυχική ανακούφιση των μελών της οικογενείας του θανόντος, όσο αυτό είναι δυνατόν, από τον ψυχικό πόνο που δοκιμάζουν κατά τον χρόνο του θανάτου του (Σ.τ.Ε. 2951/2020, 2210/2017, 3552/2014, 1405/2013, 3218/2009, 2986/2009, 2100/2006 επταμ.). Με τη διάταξη του άρθρου 932 εδ. γ’ του Α.Κ. δεν ορίζεται ευθέως ο κύκλος των προσώπων που μπορούν να ζητήσουν χρηματική ικανοποίηση. Κατά την έννοια, όμως, της διατάξεως αυτής, στην οικογένεια του θύματος περιλαμβάνονται οι εγγύτεροι και στενώς συνδεόμενοι με τον θανατωθέντα συγγενείς που δοκιμάσθηκαν ψυχικά από την απώλειά του και προς ανακούφιση του πόνου των οποίων στοχεύει η εν λόγω διάταξη (Σ.τ.Ε. 2951/2020, 3552/2014, 1405/2013, 2986/2009). Για τον υπολογισμό δε του ύψους της χρηματικής ικανοποιήσεως λόγω ψυχικής οδύνης, το δικαστήριο λαμβάνει υπόψη, μεταξύ άλλων, τις συνθήκες, υπό τις οποίες επήλθε ο θάνατος, και τον βαθμό της ψυχικής συγκινήσεως που ο θάνατος αυτός προκάλεσε στο συγκεκριμένο μέλος της οικογενείας του θανόντος, αναλόγως της ηλικίας του, της προσωπικότητάς του, της καταστάσεως της υγείας του κ.λπ. (Σ.τ.Ε. 3329/2014, 1405/2013, 2100/2006 επταμ.).

5. Επειδή, εξάλλου, στο άρθρο 300 του Α.Κ., το οποίο έχει εφαρμογή σε κάθε αποζημίωση από οποιαδήποτε αιτία και αν προέρχεται, άρα και στην περίπτωση αποζημίωσης κατά το άρθρο 105 του Εισ.Ν.Α.Κ., ορίζεται ότι: «Αν εκείνος που ζημιώθηκε συντέλεσε από δικό του πταίσμα στη ζημία ή την έκτασή της, το δικαστήριο μπορεί να μην επιδικάσει αποζημίωση ή να μειώσει το ποσό της. Το ίδιο ισχύει και όταν εκείνος που ζημιώθηκε παρέλειψε να αποτρέψει ή να περιορίσει τη ζημία ή δεν επέστησε την προσοχή του οφειλέτη στον κίνδυνο ασυνήθιστα μεγάλης ζημίας, τον οποίο ο οφειλέτης ούτε γνώριζε ούτε όφειλε να γνωρίζει… ». Από τη διάταξη αυτή συνάγεται ότι, αν συντρέχει πταίσμα του ζημιωθέντος, απόκειται στην εξουσία του δικαστηρίου, αφού εκτιμήσει ελευθέρως τις περιστάσεις, μεταξύ των οποίων είναι και ο βαθμός του πταίσματος του ζημιωθέντος, να επιδικάσει ολόκληρη την αποζημίωση ή να μην επιδικάσει καθόλου αποζημίωση ή και να μειώσει μόνο το ποσό της αποζημίωσης (Σ.τ.Ε. 1970, 1974/2009, 2539/2008, 1408/2006). Πρέπει όμως η πράξη του ζημιωθέντος να έχει συντελέσει στην πρόκληση της ζημίας και να υπάρχει αιτιώδης σύνδεσμος της υπαίτιας πράξης του ζημιωθέντος με την πρόκληση ή την έκταση της ζημίας (Σ.τ.Ε. 596/2017, 473/2016, 877/2013 επταμ.).

6. Επειδή, με το άρθρο 21 παρ. 3 του Συντάγματος (Φ.Ε.Κ. Α’ 111/9.6.1975, έναρξη ισχύος 11.6.1975) ορίσθηκε ότι: «… 3. Το Κράτος μεριμνά διά την υγείαν των πολιτών και λαμβάνει ειδικά μέτρα διά την προστασίαν της νεότητος, του γήρατος, της αναπηρίας και διά την περίθαλψιν των απόρων. …». Εξάλλου, στον Ν. ΓΠΛΔ’/1911 («Περί υγιεινής και ασφαλείας των εργατών και περί ωρών εργασίας», Φ.Ε.Κ. Α’ 319/21.11.1911, έναρξη ισχύος από 1.1.1912, κατά το άρθρο 8 αυτού) προβλεπόταν, στο άρθρο 1, όπως τροποποιήθηκε με το άρθρο 1 του Ν. 2943/1922 (Φ.Ε.Κ. Α’ 139/8.8.1922), ότι: «Οι βιοµήχανοι, βιοτέχναι, έµποροι και παντός είδους επιχειρηµατίαι και εργοδόται, ή διευθυνταί ή διαχειρισταί εταιρικών επιχειρήσεων, ναυπηγείων, χηµικών εργαστηρίων, αποθηκών, εργασιών φορτώσεως και εκφορτώσεως, υπαιθρίων εργασιών κατασκευής και επισκευής οιωνδήποτε έργων, θεάτρων, και εγκαταστάσεων παντός είδους δηµοσίων θεαµάτων, γραφείων δηµοσίων και ιδιωτικών υποχρεούνται να διευθετώσι και διατηρώσι τα εργοστάσια, εργαστήρια, και καταστήµατα αυτών, ως και τα εν αυτοίς µηχανήµατα, εργαλεία και εξαρτήµατα αυτών εις τρόπον εξασφαλίζοντα τους παρ’ αυτοίς εργαζοµένους και τους περιοίκους κατά κινδύνων της ζωής, της υγείας και της σωµατικής ακεραιότητος, εφ’ όσον η φύσις της επιχειρήσεως επιτρέπει. Ιδίως δε δέον, όπως λαµβάνηται παρ’ αυτών µέριµνα α’) Να τηρήται εν τοις τόποις της εργασίας η υπό της υγιεινής απαιτουµένη καθαριότης. … γ’) Ο χώρος εκάστου διαµερίσµατος εργατών να είνε ανάλογος προς τον αριθµόν αυτών, καθ’ ην αναλογίαν αερισµού ορίζουσιν οι κανόνες της υγιεινής, ανανεουµένου κατά τους αυτούς κανόνας του αέρος του διαµερίσµατος. … ε’) Τα µηχανήµατα παντός είδους, οι τροχοί, αι τροχαλίαι και οι ιµάντες, οι µεταδίδοντες την κινητήριον δύναµιν, να είνε εγκατεστηµένα και να λειτουργώσιν υπό τους καλλιτέρους δυνατούς όρους, οίτινες ασφαλίζουσι τους εργάτας κατά κινδύνων ζωής ή σωµατικής ακεραιότητος. …» και στο άρθρο 7 ότι: «Διά Β. διαταγμάτων και ειδικών κανονισμών, συντασσομένων μετά γνωμοδότησιν του Ιατροσυνεδρίου υπό του Ανωτάτου Συμβουλίου Εργασίας και κυρουμένων υπό του Υπουργού της Εθνικής Οικονομίας κανονισθήσονται τα της εκτελέσεως του νόμου τούτου.». Κατ’ εξουσιοδότηση, μεταξύ άλλων, της παραπάνω διάταξης του άρθρου 7 του Ν. ΓϠΛΔ’/1911, εκδόθηκε το ισχύον κατά το κρίσιμο εν προκειμένω χρόνο προεδρικό διάταγμα της 13ης/22ας.3.1934 («Περί υγιεινής και ασφαλείας των εργατών και υπαλλήλων των πάσης φύσεως βιομηχανικών και βιοτεχνικών εργοστασίων, εργαστηρίων κλπ.», Φ.Ε.Κ. Α’ 112), στο οποίο προβλέπεται, στο άρθρο 1 ότι: «Οι βιομήχανοι, βιοτέχναι, έμποροι και παντός είδους επιχειρηματίαι και εργοδόται, διευθυνταί ή διαχειρισταί εταιρικών επιχειρήσεων ναυπηγείων, χημικών εργαστηρίων, αποθηκών, εργασιών φορτώσεως, υπαιθρίων εργασιών, κατασκευής και επισκευής οιωνδήποτε έργων, θεάτρων και εγκαταστάσεων παντός είδους δημοσίων θεαμάτων, γραφείων δημοσίων και ιδιωτικών, υποχρεούνται να διευθετώσι και διατηρώσι τα εργοστάσια και εργαστήρια, καταστήματα και πάντας τους τόπους εργασίας αυτών, ως και τα εν αυτοίς μηχανήματα, εργαλεία και εξαρτήματα αυτών, εις τρόπον εξασφαλίζοντα τους παρ’ αυτοίς εργαζομένους και τους περιοίκους κατά κινδύνου της ζωής, της υγείας και της σωματικής ακεραιότητος αυτών, τηρουμένων των εις τα εφεξής άρθρα διατάξεων υγιεινής και ασφαλείας των εργατών.», στο άρθρο 35, πριν την κατάργησή του με το άρθρο 13 του Π.Δ. 16/1996 (Φ.Ε.Κ. Α’ 10/18.1.1996), ότι: «Αι εργασίαι αι παράγουσαι κονιορτόν οιασδήποτε φύσεως, δέον να εκτελώνται, εις πάσας τας περιπτώσεις καθ’ ας τούτο είναι δυνατόν, εντός κλειστών μηχανημάτων φερόντων απορροφητικούς αγωγούς. Οσάκις δεν είναι δυνατή η χρησιμοποίησις τοιούτων μηχανημάτων δέον να λαμβάνωνται μέτρα κατάλληλα ώστε ο κονιορτός να συλλαμβάνηται καθ’ ον χρόνον σχηματίζεται και όσον το δυνατόν πλησιέστερον προς την εστίαν της παραγωγής δι’ απορροφητικών συσκευών. Συνιστάται όπως η απορρόφησις αύτη εκτελήται εκ των κάτω προς τα άνω, ο δε συλλαμβανόμενος ούτω κονιορτός συλλέγηται εντός κονιοθαλάμων και απομακρύνηται χωρίς να διαχύνηται εντός των τόπων εργασίας. Πλην του τοπικού αερισμού αι κονιορτώδεις εργασίαι δέον να διαθέτωσι και γενικόν αερισμόν απαλλάσσοντα κατά το δυνατόν περισσότερον τους χώρους εργασίας από του εις την ατμόσφαιραν διαφεύγοντος τυχόν κονιορτού. … Εις πάσας τας περιπτώσεις καθ’ ας είναι δυνατόν και οσάκις τούτο δεν αντιτίθεται προς την φύσιν της εργασίας, να προλαμβάνηται ο σχηματισμός των επιβλαβών κόνεων και η διάχυσις αυτών εντός των τόπων εργασίας, δέον όπως αι πρώται ύλαι, ως και τα παραγόμενα προϊόντα, επίσης το δάπεδον, τα τοιχώματα και πάντα τα λοιπά μέρη όπου επισωρεύεται κονιορτός, διαβρέχωνται συχνάκις δι’ ύδατος ή δι’ άλλων κατάλληλων υγρών.», στο άρθρο 39, πριν την κατάργησή του με το άρθρο 13 του ιδίου ως άνω προεδρικού διατάγματος (16/1996), ότι: «Άπαξ της εβδομάδος τουλάχιστον εις τους τόπους εργασίας δέον να γίνεται γενικός καθαρισμός και τακτοποίησις των εν αυτοίς αντικειμένων. Η κόνις θα αφαιρήται εκ των τοίχων, οροφών, πλαισίων των παραθύρων, υαλοπινάκων, συσκευών θερμάνσεως κλπ. Εν η περιπτώσει η κόνις είναι δηλητηριώδης ή νοσηρά, ο καθαρισμός αυτής γίνεται δια πλύσεως ή τη βοηθεία αναρροφητήρων.», στο άρθρο 144 ότι: «Δια τας εργασίας τας εκτελουμένας εντός διαμερισμάτων όπου δύνανται να εισδύσωσιν αέρια, κόνεις και ατμοί επιβλαβείς δια την υγείαν, θα δίδωνται εις τους εργάτας ειδικαί προστατευτικαί συσκευαί (αναπνευστικά προσωπεία, αντισφυκτικά κράνη κλπ.).», στο άρθρο 145 ότι: «Κατά την εκτέλεσιν εργασιών, καθ’ ας παράγονται κονιορτοί δυνάμενοι να προκαλέσωσι μόλυνσιν ή να επιδράσουν επισφαλώς επί της υγείας, δέον να παρέχωνται εις τους εργάτας ενδεδειγμένα υγρά, προς πλύσιν του στόματος και της ρινός.», στο άρθρο 146 ότι: «Ο εργοστασιάρχης ή ο εντεταλμένος αυτού δέον να εποπτεύη την τήρησιν των διατάξεων των αφορωσών τας ασφαλείας ως και την ...ν διατήρησιν των προφυλακτήρων. Η εποπτεία δέον να ανατίθηται εις κατάλληλα πρόσωπα.» και στο άρθρο 150 ότι: «Οι Επιθεωρηταί εργασίας δύνανται να επιβάλλωσι την εις εμφανές μέρος εκάστου τόπου εργασίας ανάρτησιν πινακίδων περιεχουσών διατάξεις του παρόντος διατάγματος ως και οδηγίας προς προφύλαξιν των εργατών από ενδημικών, μιασματικών ή άλλων προερχομένων εκ της φύσεως εκάστης εργασίας νόσων, …».

7. Επειδή, εξάλλου, η Δήλωση του Συμβουλίου των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων και των αντιπροσώπων των Κυβερνήσεων των κρατών μελών συνελθόντων στο πλαίσιο του Συμβουλίου της 22ης.11.1973 (Επίσημη Εφημερίδα των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων, Ε.Ε.Ε.Κ., C-112/20.12.1973), περί του προγράμματος δράσεως των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων στον τομέα του περιβάλλοντος, με σκοπό τη βελτίωση της ποιότητας και του πλαισίου ζωής, του περιβάλλοντος χώρου και των συνθηκών διαβίωσης των λαών της Κοινότητας, προβαίνει σε γενική περιγραφή των ενεργειών που έπρεπε να πραγματοποιηθούν σε κοινοτικό επίπεδο κατά τα επόμενα δύο έτη. Ειδικότερα, αναφέρεται, μεταξύ άλλων, ότι πρέπει να καθορισθούν όρια και τιμές στην παρουσία ρυπαντικών ουσιών στο περιβάλλον, για την προστασία της υγείας του ανθρώπου και του περιβάλλοντος, μεταξύ δε των ρυπαντικών ουσιών που κατατάσσονται στην πρώτη κατηγορία με βάση την τοξικότητά τους και τις γνώσεις που υπήρχαν ήδη, ως προς την υγειονομική και οικολογική τους σημασία, βρίσκεται ο αμίαντος. Ακολούθως, το Ψήφισμα του Συμβουλίου της 29ης Ιουνίου 1978 περί προγράμματος δράσεως των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων όσον αφορά την ασφάλεια και την υγεία στον τόπο εργασίας (Ε.Ε.Ε.Κ. C-165/11.7.1978) προέβλεψε τα εξής: «ΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΤΩΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ … Εκφράζει την πολιτική θέληση να λάβει ανάλογα με το επείγον και τις υφιστάμενες δυνατότητες τόσο επί εθνικού όσο και επί κοινοτικού επιπέδου τα απαραίτητα μέτρα, ώστε από τούδε μέχρι τέλους του 1982 να πραγματοποιηθούν ιδιαίτερα οι ακόλουθες ενέργειες: … 4. Ανάπτυξη προληπτικής δράσεως και προστασίας σε ό,τι αφορά τις ουσίες, των οποίων ο καρκινογόνος χαρακτήρας είναι γνωστός, δια καθορισμού ορίων εκθέσεως, τρόπων δειγματοληψίας και μεθόδων καταμετρήσεως καθώς και ικανοποιητικών όρων υγιεινής στον τόπο εργασίας και, σε περίπτωση ανάγκης, απαγορεύσεων. 5. Καθιέρωση έναντι ορισμένων ιδιαιτέρων τοξικών ουσιών όπως ο αμίαντος … των ορίων εκθέσεως, των τιμών-ορίων των ανθρωποβιολογικών δεικτών, των τρόπων δειγματοληψίας και των μεθόδων καταμετρήσεως καθώς και ικανοποιητικών όρων υγιεινής στον τόπο εργασίας. … 7. Καθιέρωση πληροφοριακών δελτίων επί των κινδύνων και πρακτικών οδηγών χειρισμού σε ό,τι αφορά ορισμένο αριθμό επικινδύνων ουσιών, όπως … ο αμίαντος …». Περαιτέρω, στην Οδηγία 80/1107/ΕΟΚ του Συμβουλίου της 27ης Νοεμβρίου 1980 (Ε.Ε.Ε.Κ. L-327/3.12.1980), για την προστασία των εργαζομένων από τους κινδύνους που παρουσιάζονται ως συνέπεια της έκθεσής τους, κατά τη διάρκεια της εργασίας, σε χημικά, φυσικά ή βιολογικά μέσα, αναφέρεται, στο προοίμιο ότι: «ΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΤΩΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ … Εκτιμώντας: ότι τo ψήφισμα του Συμβουλίου της 29ης Ιουνίου 1978 περί προγράμματος δράσεως των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων σε θέματα ασφαλείας και υγείας στον τόπο εργασίας προβλέπει την εναρμόνιση των διατάξεων και των μέτρων που αφορούν την προστασία των εργαζομένων από ορισμένα χημικά, φυσικά και βιολογικά μέσα· ότι πρέπει, ως εκ τούτου, να αναληφθεί προσπάθεια εναρμονίσεως με στόχο την πρόοδο των νομοθετικών, κανονιστικών και διοικητικών διατάξεων των Κρατών Μελών σύμφωνα με το άρθρο 117 της συνθήκης· ότι η εξέταση των μέτρων προστασίας των εργαζομένων από τους κινδύνους που διατρέχουν όταν εκτίθενται σε χημικά, φυσικά και βιολογικά μέσα κατά τη διάρκεια της εργασίας, τα οποία έχουν λάβει τα Κράτη Μέλη, καταδεικνύει ορισμένες διαφορές· ότι ενδείκνυται, συνεπώς, προς διασφάλιση μιας εξισορροπημένης εξελίξεως, η προσέγγιση και βελτίωση των μέτρων αυτών που έχουν άμεση επίπτωση στη λειτουργία της κοινής αγοράς· ότι αυτή η προσέγγιση και βελτίωση πρέπει να βασίζονται σε κοινές αρχές· ότι η εν λόγω προστασία πρέπει, στο μέτρο του δυνατού, να διασφαλισθεί με τη λήψη μέτρων που αποβλέπουν στην αποφυγή εκθέσεως ή τη διατήρηση αυτής σε επίπεδο τόσο χαμηλό, όσο είναι λογικά εφικτό· ότι πρέπει, προς τον σκοπό αυτόν, τα Κράτη Μέλη, όταν θεσπίζουν διατάξεις σε αυτόν τον τομέα, να συμμορφώνονται προς ένα σύνολο κανόνων, που περιλαμβάνει κυρίως τον καθορισμό οριακών τιμών· ότι ένας αρχικός κατάλογος μέσων δύναται να υιοθετηθεί στην παρούσα οδηγία για την εφαρμογή συμπληρωματικών ειδικοτέρων κανόνων· ότι τα Κράτη Μέλη καθορίζουν εάν και μέχρι ποίου βαθμού εφαρμόζεται στο συγκεκριμένο μέσο καθένας από αυτούς τους κανόνες …», στο άρθρο 2 ότι: «Κατά την έννοια της παρούσας οδηγίας: α) ως μέσο νοείται το κάθε χημικό, φυσικό ή βιολογικό μέσο που είναι παρόν κατά τη διάρκεια της εργασίας και είναι ενδεχόμενο να προκαλέσει κίνδυνο για την υγεία· β) ως εργαζόμενος νοείται κάθε μισθωτός που είναι εκτεθειμένος ή είναι ενδεχόμενο να εκτεθεί σε μέσο κατά τη διάρκεια της εργασίας του· …», στο άρθρο 3 ότι: «1. Προκειμένου να αποφευχθεί η έκθεση των εργαζομένων σε μέσα ή να διατηρηθεί σε επίπεδο τόσο χαμηλό όσο είναι λογικά εφικτό, τα Κράτη Μέλη, όταν θεσπίζουν για την προστασία των εργαζομένων διατάξεις που αφορούν ένα μέσο, λαμβάνουν: - τα συμπληρωματικά μέτρα που προβλέπονται στο άρθρο 5, όταν πρόκειται για ένα εκ των μέσων, ένας πρώτος κατάλογος των οποίων παρατίθεται στο παράρτημα Ι [όπου περιλαμβάνεται ο αμίαντος] … 3. Τα Κράτη Μέλη λαμβάνουν τα μέτρα που είναι αναγκαία για να εξασφαλισθεί: — όσον αφορά τα μέσα που αναφέρονται στο παράρτημα II μέρος A [μεταξύ των οποίων ο αμίαντος], κατάλληλη επιθεώρηση της καταστάσεως της υγείας των εργαζομένων κατά την περίοδο εκθέσεως, — όσον αφορά τα μέσα που αναφέρονται στο παράρτημα II μέρος B [μεταξύ των οποίων ο αμίαντος], πρόσβαση των εργαζομένων και/ή των εκπροσώπων τους στον τόπο εργασίας σε κατάλληλη πληροφόρηση επί των κινδύνων που παρουσιάζουν τα εν λόγω μέσα. …», στο άρθρο 5 ότι: «Τα συμπληρωματικά μέτρα που αναφέρονται στο άρθρο 3 παράγραφος 1 δεύτερη περίπτωση είναι: … 5. η πρόσβαση των εργαζομένων και/ή των εκπροσώπων τους σε κατάλληλη πληροφόρηση, ικανή να βελτιώσει την εκ μέρους τους γνώση των κινδύνων στους οποίους είναι εκτεθειμένοι.» και στο άρθρο 8 ότι: «1. Το Συμβούλιο καθορίζει, προτάσει της Επιτροπής, στις ειδικές οδηγίες που εκδίδει για τα μέσα που αναφέρονται στο παράρτημα Ι, την ή τις οριακές τιμές καθώς και τις λοιπές συγκεκριμένες ρυθμίσεις. …».

8. Επειδή, περαιτέρω, στο προοίμιο της Οδηγίας 83/477/ΕΟΚ του Συμβουλίου της 19ης Σεπτεμβρίου 1983 (Ε.Ε.Ε.Κ. L-263) για την προστασία των εργαζομένων από τους κινδύνους που οφείλονται στην έκθεσή τους στον αμίαντο κατά τη διάρκεια της εργασίας (δεύτερη ειδική οδηγία κατά την έννοια του άρθρου 8 της παραπάνω οδηγίας 80/1107/ΕΟΚ), αναφέρεται ότι: «το ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΤΩΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ … Εκτιμώντας: ότι ο αμίαντος είναι τοξικός παράγων, που βρίσκεται σε μεγάλο αριθμό καταστάσεων εργασίας και ότι, συνεπώς, πολλοί εργαζόμενοι είναι εκτεθειμένοι σε ενδεχόμενο κίνδυνο της υγείας τους· ότι ο κροκιδόλιθος θεωρείται σαν ένα είδος αμιάντου ιδιαιτέρως επικίνδυνου· ότι οι επιστημονικές γνώσεις που είναι σήμερα διαθέσιμες δεν επιτρέπουν τον ορισμό επιπέδου κάτω από το οποίο οι κίνδυνοι για την υγεία δεν θα υπάρχουν πια, αλλά ελαττώνοντας την έκθεση στον αμίαντο θα ελαττωθεί ο κίνδυνος πρόκλησης ασθενειών που σχετίζονται με τον αμίαντο …». Στο δε Παράρτημα ΙΙ της εν λόγω Οδηγίας επισημαίνεται ότι: «… 1. Σύμφωνα με τις σημερινές γνώσεις μας, η έκθεση σε ίνες αμιάντου μπορεί να προκαλέσει τις ακόλουθες παθήσεις: - αμιάντωση, - μεσοθηλίωμα, - καρκίνο του πνεύμονα, - γαστρεντερικό καρκίνωμα. …».

9. Επειδή, στην προκείμενη περίπτωση, από τα στοιχεία της δικογραφίας προκύπτουν τα ακόλουθα: Ο ... ..., σύζυγος της πρώτης ενάγουσας και πατέρας των λοιπών εναγόντων, γεννηθείς το 1945, κατετάγη στο Πολεμικό Ναυτικό τον Σεπτέμβριο του έτους 1959 και εισήχθη ως ναυτόπαις στη Σχολή Ναυτοπαίδων. Αποφοίτησε το έτος 1963, με την ειδικότητα του μηχανικού, και αποστρατεύθηκε το έτος 1988. Κατά τη διάρκεια της θητείας του, υπηρέτησε ως Υπαξιωματικός και Αξιωματικός του Πολεμικού Ναυτικού, με την ειδικότητα του μηχανικού, στα κάτωθι πολεμικά πλοία, σύμφωνα με το .... προσκομιζόμενο απόσπασμα μητρώου αξιωματικού του Γενικού Επιτελείου Ναυτικού (Γ.Ε.Ν.): α) Από 7.11.1965 έως 12.11.1970, στο ΤΠΚ ...., β) από 13.11.1970 έως 6.2.191978, στο Κ/Φ ...., γ) από 7.2.1978 έως 5.8.1980, στο Α/Β ...., δ) από 6.8.1980 έως 1.8.1982, στο Α/Τ ...., ε) από 2.8.1982 έως 15.8.1983, στο Ρ/Κ .... και στ) από 16.8.1983 έως 1.8.1985, στο Ν/Α ..... Νοσηλεύθηκε στο Ναυτικό Νοσοκομείο Αθηνών (Ν.Ν.Α.), από 2.12.2014 έως και 4.12.2014 και από 8.12.2014 έως και 11.12.2014, για διερεύνηση σκίασης πνεύμονα και παρουσία λεμφαδένων μεσοθωρακίου και υπερκλειδίου, οπότε και διαπιστώθηκε ότι έπασχε από ακανθοκυτταρικό καρκίνο του πνεύμονα (σχ. το .... έγγραφο του Γ.Ε.Ν. και τα συνημμένα στο .... έγγραφο του Ν.Ν.Α., φύλλα νοσηλείας). Στη συνέχεια, υποβλήθηκε σε τρία σχήματα χημειοθεραπειών στο Αντικαρκινικό – Ογκολογικό Νοσοκομείο Αθηνών «....» έως και τον Μάιο του έτους 2015 (σχ. το από 26.5.2015 σημείωμα νοσηλείας του εν λόγω νοσοκομείου). Η κατάσταση της υγείας του επιδεινώθηκε και επανεισήχθη στο Ν.Ν.Α., όπου και νοσηλεύθηκε από 9.5.2015 έως 15.5.2015 και από 11.6.2015 έως και 26.6.2015, λόγω λοιμώξεων αναπνευστικού (σχ. τα προαναφερθέντα έγγραφα του Γ.Ε.Ν. και του Ν.Ν.Α.). Τελικώς, απεβίωσε στις 29.6.2015, με αιτία θανάτου «κακόηθες νεόπλασμα του πνεύμονα» (σχ. το από 29.6.2015 ιατρικό πιστοποιητικό θανάτου της παθολόγου ιατρού ....).

10. Επειδή, με την κρινόμενη αγωγή, όπως αναπτύσσεται με τα νομίμως κατατεθέντα στις 18.10.2021 και 22.10.2021 υπομνήματα, οι ενάγοντες ισχυρίζονται ότι κατά τη διάρκεια της υπηρεσίας του συγγενούς τους στο Πολεμικό Ναυτικό, αυτός εκτέθηκε σε αμίαντο, με αποτέλεσμα να υποστεί βαριά σωματική και μη ιάσιμη βλάβη της υγείας του (καρκίνο του πνεύμονα) και να αποβιώσει, τελικώς, στις 29.6.2015. Ειδικότερα, προβάλλουν ότι κατά την περίοδο της υπηρεσίας του οικείου τους, τα πλοία του Πολεμικού Ναυτικού ήταν πολύ παλαιά, στην πλειονότητά τους κατασκευής της δεκαετίας 1940 – 1950, και περιείχαν σε πάρα πολλά σημεία τους, από την πλώρη μέχρι την πρύμνη και ιδιαίτερα στους χώρους του μηχανοστασίου – λεβητοστασίου, εξαρτήματα ή και ολόκληρες κατασκευές από αμίαντο, ο οποίος χρησιμοποιήθηκε ιδίως για την κατασκευή σωληνώσεων και επικαλύψεων σωνηλώσεων, καθώς και με τη μορφή αμιαντοτσιμέντου, φύλλων ή πλέγματος αμιάντου, κυρίως για λόγους θερμομόνωσης και πυροπροστασίας, ότι τα δίκτυα των σωλήνων και οι επικαλύψεις τους, οι λέβητες, τα θερμομονωτικά υλικά πάσης φύσεως (πανιά, κουβέρτες, κορδόνια, τσιμούχες), τα φύλλα/πλάκες μόνωσης – επένδυσης των ταβανιών, των δαπέδων, των τοιχωμάτων κλπ. ήταν κατασκευασμένα από υλικά που περιείχαν ίνες αμιάντου ή αποτελούνταν εξ ολοκλήρου από αμίαντο, ότι τα συνήθη και καθημερινά καθήκοντα του οικείου τους ως μηχανικού στα προαναφερθέντα πλοία του Πολεμικού Ναυτικού, περιελάμβαναν την επιθεώρηση, συντήρηση και επισκευή ή αντικατάσταση των σωληνώσεων μεταφοράς ατμού, θερμότητας και ζεστού νερού σε όλο το πλοίο, των λεβήτων και των μηχανημάτων που βρίσκονταν κυρίως στο μηχανοστάσιο – λεβητοστάσιο, καθώς και την κατεργασία (κόψιμο, σπάσιμο, σχίσιμο, τρίψιμο, πριόνισμα, καθάρισμα, αφαίρεση, επανατοποθέτηση) υλικών και εξαρτημάτων που περιείχαν ή είχαν επικαλυφθεί με αμίαντο· ότι σε σχέση με την καθημερινή του διαβίωση και παραμονή στο πλοίο, ο αμίαντος χρησιμοποιούνταν ευρέως τόσο στους χώρους εργασίας, όσο και στους χώρους ενδιαίτησης, καθώς, μέσα από τις καμπίνες διέρχονταν εμφανείς σωληνώσεις κατασκευασμένες ή μονωμένες με αμίαντο, ότι εξαιτίας των υψηλών θερμοκρασιών εντός του πλοίου και της φυσιολογικής τους φθοράς, τα ως άνω υλικά απελευθέρωναν τεράστιες ποσότητες σκόνης αμιάντου τόσο στους χώρους εργασίας, όσο και στους χώρους ενδιαίτησής του, με αποτέλεσμα, κατά τους ισχυρισμούς των εναγόντων, ο ... ... να εκτίθεται καθημερινά και να εισπνέει τεράστιες ποσότητες αμίαντου, χωρίς να γνωρίζει ή να τον έχει ενημερώσει κανείς για την επικινδυνότητα του υλικού αυτού και χωρίς να του παρέχεται καμία προφύλαξη. Ακόμη, συνεχίζουν οι ενάγοντες, ότι πέραν των συνήθων και τακτικών καθηκόντων του συγγενούς τους, κατά την εκτέλεση των οποίων ερχόταν υποχρεωτικά καθημερινά σε επαφή και εισέπνεε αμίαντο, αυτός συμμετείχε και σε έκτακτες εργασίες εκτενών επισκευών των πλοίων και, συγκεκριμένα, ως μηχανικός σε πρόγραμμα γενικών επισκευών στα πολεμικά πλοία Α/Τ ..............., τα οποία είχαν ναυπηγηθεί στις Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής (Η.Π.Α.) μεταξύ των ετών 1940 – 1950, είχαν παραχωρηθεί ή αποκτηθεί από τις Η.Π.Α. και ήδη χρησιμοποιηθεί σε πολεμικές επιχειρήσεις επί τουλάχιστον είκοσι ως τριάντα έτη, με αποτέλεσμα να έχουν υποστεί τεράστια φθορά· ότι για τον λόγο αυτόν, ο συγγενής τους μαζί με τους συναδέλφους του, κλήθηκε να προβεί σε εκτεταμένες επισκευές στα μηχανήματα, τις σωληνώσεις και τις μονώσεις των πλοίων αυτών, με αποτέλεσμα να έρχεται σε άμεση επαφή με τον αμίαντο, τον οποίο αναγκαζόταν να κόβει, να σχίζει, να τρυπάει, να τρίβει, να αφαιρεί και να αντικαθιστά· ότι ως επακόλουθο, σχηματίζονταν ολόκληρα σύννεφα ινών αμιάντου, οι οποίες επικάθονταν στο πρόσωπο, στα χέρια και στα ρούχα του και τις οποίες εισέπνεε και κατάπινε σε τεράστιες ποσότητες, χωρίς να γνωρίζει τις βλαβερές τους συνέπειες, αφού κανείς δεν τους είχε ενημερώσει σχετικώς, ενώ δεν είχαν ληφθεί μέτρα για τον περιορισμό της έκθεσής τους (όπως π.χ. τεχνητός διαρκής αερισμός και αναρρόφηση κ.ά.) και δεν τους είχαν χορηγηθεί ποτέ οποιαδήποτε μέσα προστασίας (μάσκες κλπ.). Περαιτέρω, προβάλλουν με την κρινόμενη αγωγή ότι, σύμφωνα με όσα τους ανέφεραν οι θεράποντες ιατροί, αλλά και κατά την σχετική βιβλιογραφία, η νόσος την οποία εκδήλωσε ο οικείος τους (ακανθοκυτταρικό καρκίνωμα χαμηλής διαφοροποίησης), κατά τα αναφερόμενα στην προηγούμενη σκέψη της απόφασης, αποτελεί μία εκ των μορφών καρκίνου του πνεύμονα, που προκαλείται από προηγούμενη έκθεση του παθόντος σε αμίαντο και την εισπνοή ινών αμιάντου που αιωρούνται στους κλειστούς χώρους και μπορεί να εκδηλωθεί κατά μέσο όρο από 20 έως και 40 χρόνια μετά την έκθεση σε αυτόν (αμίαντο). Με τα δεδομένα αυτά, οι ενάγοντες ισχυρίζονται ότι αποκλειστικά υπαίτια για την ως άνω κατάσταση της υγείας του συγγενούς τους και εν τέλει τον θάνατο αυτού, είναι τα όργανα του εναγομένου, τα οποία, παρά το γεγονός ότι οι επιβλαβείς συνέπειες για την ανθρώπινη υγεία από την έκθεση σε αμίαντο ήταν ήδη γνωστές, βάσει της επιστημονικής βιβλιογραφίας, της Διακήρυξης του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου της 22ης.11.1973 και των Κοινοτικών Οδηγιών (80/1107/ΕΟΚ, 83/477/ΕΟΚ, 83/478/ΕΟΚ και 91/659/ΕΟΚ), εντούτοις, από τον χρόνο έναρξης της υπηρεσίας του οικείου τους στα πολεμικά πλοία, δεν έλαβαν τα κατάλληλα μέτρα προστασίας, όπως είχαν υποχρέωση σύμφωνα με τις ισχύουσες κατά τον κρίσιμο, κατ’ αυτούς, χρόνο (7.11.1965 – 1.8.1985) προστατευτικές διατάξεις του προεδρικού διατάγματος της 13ης/22ης.3.1934, του Π.Δ. 190/1984 («Υγιεινή και ασφάλεια των εργαζομένων σε ναυπηγικές εργασίες», Φ.Ε.Κ. Α’ 64/15.5.1984, έναρξη ισχύος έξι μήνες ύστερα από τη δημοσίευσή του στο Φ.Ε.Κ., κατά το άρθρο 40 αυτού) και του Ν. 1568/1985 («Υγιεινή και ασφάλεια των εργαζομένων», Φ.Ε.Κ. Α’ 177/18.10.1985) και δεν προέβησαν, κατά το χρονικό διάστημα υπηρεσίας του θανόντος στα πλοία του Πολεμικού Ναυτικού, στις ακόλουθες, ιδίως, ενέργειες: α) σε περιορισμό και σταδιακή απομάκρυνση του αμιάντου από τα πλοία αυτά και τον εξοπλισμό τους, β) στην παροχή μέτρων και μέσων ατομικής προστασίας και, συγκεκριμένα, μασκών αναπνοής με φίλτρα, ειδικών αναπνευστικών συσκευών και άλλων μέσων ατομικής προστασίας της αναπνευστικής οδού, γαντιών και ειδικών στολών και κατάλληλων ενδυμάτων εργασίας, γ) στην ειδική ενημέρωση των εργαζομένων για τους κινδύνους από την έκθεσή τους σε αμίαντο, τα μέτρα υγιεινής που έπρεπε να τηρούνται, τα οργανωτικά, τεχνικά και άλλα μέτρα με σκοπό την ελαχιστοποίηση της έκθεσης σε αμίαντο, τα αποτελέσματα των μετρήσεων για ίνες αμιάντου στους χώρους εργασίας, δ) στην ειδική σήμανση των χώρων εργασίας, όπου υπήρχε αμίαντος, με χρήση προειδοποιητικών πινακίδων και οδηγιών προστασίας, ε) στη διενέργεια τακτικών μετρήσεων στην ατμόσφαιρα του χώρου εργασίας για τον προσδιορισμό των βλαβερών παραγόντων και της σκόνης αμιάντου στον αέρα, στ) στον σχεδιασμό και στην εφαρμογή ειδικών μεθόδων και διαδικασιών εργασίας, ώστε να μην απελευθερώνεται σκόνη αμιάντου στην ατμόσφαιρα, ζ) στη δέσμευση της σκόνης και των ινών αμιάντου στο σημείο εκπομπής τους, με τη χρήση κατάλληλων συσκευών, η) στη διαμόρφωση κατάλληλων χώρων φύλαξης, ξεχωριστών για τις στολές και τα ενδύματα εργασίας και ξεχωριστών για τα κοινά ενδύματα, θ) σε σφράγιση των χώρων εργασίας, στους οποίους εκτελούνταν εργασίες με αμίαντο ή πρώτες ύλες που περιείχαν αμίαντο ή αφαιρούνταν αμίαντος και πρώτες ύλες αυτού, και σε λειτουργία ειδικών μηχανημάτων ισχυρού τοπικού εξαερισμού στους χώρους αυτούς, ι) στην κατεργασία και εφαρμογή αμιάντου με υγρές μεθόδους, ια) στην τοποθέτηση του αφαιρουμένου αμιάντου και των πρώτων υλών που περιείχαν αμίαντο, μεταφορά και αποθήκευσή τους σε ειδικές κλειστές συσκευασίες, επισημασμένες για την επικινδυνότητά τους και ιβ) σε τακτικό έλεγχο της υγείας των εργαζομένων, διενέργεια διαγνωστικών εξετάσεων σε αυτούς και ενημέρωσή τους για τα αποτελέσματα των εν λόγω εξετάσεων. Κατόπιν αυτών, οι ενάγοντες ζητούν να αναγνωρισθεί η υποχρέωση του εναγομένου να καταβάλει σε καθένα από αυτούς, νομιμοτόκως από την επίδοση της αγωγής, το ποσό των 300.000 ευρώ, ως χρηματική ικανοποίηση, κατ’ εφαρμογή του άρθρου 932 εδ. γ’ του Αστικού Κώδικα και σε συνδυασμό με το άρθρο 105 του Εισαγωγικού Νόμου του Αστικού Κώδικα, άλλως σε συνδυασμό με τις διατάξεις περί ευθύνης από διακινδύνευση, για την ψυχική οδύνη που υπέστησαν από το θάνατο του οικείου τους. Ειδικότερα, υποστηρίζουν ότι ο ... ..., σύζυγος της πρώτης ενάγουσας επί σαράντα έτη, η οποία κατά το χρόνο του θανάτου του ήταν 61 ετών και πατέρας των λοιπών εναγόντων, ηλικίας 39 και 34 ετών, αντίστοιχα, ήταν ιδιαίτερα αγαπητός άνθρωπος και είχε δημιουργήσει μία δεμένη οικογένεια. Ο αιφνίδιος και άδικος θάνατός του, όπως ισχυρίζονται, τους βύθισε σε βαρύ πένθος και προξένησε σε όλους τους αβάστακτο πόνο και οδύνη, ιδίως λόγω της ανείπωτης ταλαιπωρίας που βίωσαν, εξαιτίας της ανίατης ασθένειας, από την οποία προσεβλήθη, και του φρικτού και βασανιστικού θανάτου του, καθώς το τελευταίο χρονικό διάστημα πριν αποβιώσει υπέφερε από τρομερούς πόνους και από έντονη αναπνευστική ανεπάρκεια.

11. Επειδή, προς απόδειξη των παραπάνω ισχυρισμών τους, εκτός των ήδη μνημονευθέντων εγγράφων, οι ενάγοντες επικαλούνται και προσκομίζουν, μεταξύ άλλων: α) τη ...., νομίμως ληφθείσα, ένορκη βεβαίωση, ενώπιον του συμβολαιογράφου Αθηνών ...., απόστρατου Πλωτάρχη του Πολεμικού Ναυτικού, ο οποίος αναφέρει ότι: «… Τους συναδέλφους μου … ... τους γνώριζα ήδη από τη σχολή ναυτοπαίδων … ο δε ... ήταν συμμαθητής μου και αποφοιτήσαμε μαζί, αλλά και ύστερα λόγω της συνυπηρέτησής μας σε ίδια ή παρακείμενα πλοία και μάλιστα όλοι με την ίδια ειδικότητα του Μηχανικού. Συγκεκριμένα … ο ... είχε έρθει για να με αντικαταστήσει όταν ήμουν στο ΑΤ ... και έμεινε εκεί για 2 έτη. Μάλιστα με τον ... είχα στενή σχέση και εκτός ΠΝ, αφού γνωριζόμασταν λόγω της κοινής μας καταγωγής από την ..... … Η καθημερινή εργασία μας και τα καθήκοντά μας ως Μηχανικοί είχε ως αποτέλεσμα να εκτιθέμεθα σε τεράστια ποσότητα αμιάντου, τις ίνες του οποίου εισπνέαμε χωρίς να γνωρίζουμε τον κίνδυνο που διατρέχαμε. Ειδικότερα, τα καθημερινά μας καθήκοντα σχετίζονταν με πληθώρα μηχανημάτων τα οποία ήταν μονωμένα με αμίαντο και ως εκ τούτου ήμασταν αναγκασμένοι να ερχόμαστε σε συνεχή επαφή μαζί του … κάθε φορά που ερχόμασταν σε επαφή ή επεξεργαζόμασταν τις μονώσεις του αμιάντου, αυτές τρίβονταν πάρα πολύ εύκολα και απελευθέρωναν ίνες - σκόνη αμιάντου στην ατμόσφαιρα. Την σκόνη αυτή την εισπνέαμε καθημερινά, δεδομένου ότι οι χώροι εντός των πλοίων ήταν αρκετά μικροί και κλειστοί και το σύστημα εξαερισμού που υπήρχε δημιουργούσε συχνά ρεύματα που σήκωναν την σκόνη του αμιάντου στο αέρα. Συχνά, προκειμένου να αποκτήσουμε πρόσβαση σε κάποιο σημείο, να εκτελέσουμε εργασίες συντήρησης – επισκευής των ίδιων των μονώσεων, έπρεπε πρώτα να σκίσουμε, να κόψουμε, να πριονίσουμε, να αφαιρέσουμε και γενικά να επεξεργαστούμε με τα χέρια μας τις μονώσεις του αμιάντου … δεν μας είχε παρασχεθεί κανένα απολύτως μέσον ατομικής προστασίας, ούτε καν στοιχειώδεις μάσκες προσώπου. Η κατάσταση αυτή επιδεινωνόταν ακόμη περισσότερο κατά την περίοδο των γενικών επισκευών στις οποίες υπόκειντο τακτικά τα πολεμικά πλοία, οπότε και έπρεπε να προβαίνουμε σε πολλές εργασίες που είχαν σχέση με τις μονώσεις αμιάντου. Κατά τον χρόνο αυτόν γινόντουσαν μαζικές επισκευές, αποξηλώσεις και επανατοποθετήσεις των μονώσεων, οπότε και τα πλοία γέμιζαν απ' άκρη σ' άκρη με τριμμένο αμίαντο … Εκτός των άλλων εργασιών συντήρησης και επισκευών που πραγματοποιήσαμε, μας ζητήθηκε να αντικαταστήσουμε μεγάλο μέρος του συστήματος σωληνώσεων του πλοίου, που ήταν ολόκληρο μονωμένο με αμίαντο. Αναγκαστήκαμε να αφαιρέσουμε και να επανατοποθετήσουμε με γυμνά χέρια τεράστιες ποσότητες αμιάντου, η επεξεργασία των οποίων δημιουργούσε σύννεφα ινών αμιάντου που μας κατέκλυζε χωρίς να μπορούμε να τα αποφύγουμε … Χαρακτηριστικά θυμάμαι ότι κατά την γενική επισκευή του ΑΤ .... χρειάσθηκε να παραμείνουμε στη Σούδα για αρκετούς μήνες, όπου και πραγματοποιήθηκαν εκτενείς εργασίες συντήρησης σε όλο το πλοίο, μεταξύ των οποίων και στις μονώσεις αμιάντου. Όμως ο αμίαντος δεν τριβόταν μόνο κατά τις επισκευές. Ακόμη και κατά την απλή παραμονή μας εντός των πλοίων μπορούσαμε να δούμε τις μονώσεις αμιάντου να φθείρονται σταδιακά και να διαλύονται …. Δυστυχώς καθ' όλη την διάρκεια της υπηρεσίας μου δεν είδα ποτέ να λαμβάνεται κάποιο μέτρο για τις συνθήκες εργασίας μας μέσα στα πλοία και για την προστασία μας από τον αμίαντο ούτε και έδειξε κανένας να ενδιαφέρεται για τον κίνδυνο στον οποίο εκτιθέμεθα. Εκτός του ότι δεν μας είχε ενημερώσει κανείς για την βλάβη που προκαλείται στον ανθρώπινο οργανισμό από την εισπνοή και κατάποση ινών αμιάντου, δεν μας παρέχονταν στοιχειώδη μέτρα προστασίας και ασφάλειας. Τον αμίαντο τον κατεργαζόμασταν με γυμνά χέρια, χωρίς μάσκες, χωρίς να συλλέγεται ή να απομακρύνεται η επικίνδυνη σκόνη κατά την δημιουργία της, χωρίς να χρησιμοποιούμε στολές, χωρίς να υπάρχει μέριμνα για όσους εκτίθεντο σε αυτόν και χωρίς να γίνεται η παραμικρή προσπάθεια προφύλαξής μας. … Η εργασία μας στα μηχανοστάσια ήταν εντελώς εκτεθειμένη χωρίς στοιχειώδεις προφυλάξεις που θα έπρεπε να λαμβάνονται. … Δυστυχώς, εξαιτίας της τεράστιας έκθεσής μας στον αμίαντο συνεχόμενα για πάρα πολλά χρόνια, πολλοί συνάδελφοι που εκτέθηκαν παρουσιάζουν σήμερα προβλήματα υγείας εξαιτίας αυτού. Οι περισσότεροι πάσχουν από βαριές αναπνευστικές δυσλειτουργίες, αλλά οι πιο άτυχοι έχουν εκδηλώσει κακοήθεις νόσους στους πνεύμονες και σε άλλα ζωτικά όργανα, οδηγούμενοι σε πρόωρο και αρκετά βασανιστικό θάνατο. Δύο εξ αυτών είναι και οι συνάδελφοι … και ... .... Νόσησαν και οι δύο από καρκίνο του πνεύμονα και απεβίωσαν μετά από ολιγόχρονη μάχη με την επάρατη νόσο, … ο .... τον Ιούνιο 2015. … Μάλιστα, … και τον ... τον είχα επισκεφθεί στο ΝΝΑ δύο ημέρες πριν αποβιώσει. … Υπέφεραν από οξύτατο πόνο σε όλο τους το σώμα και οι πνεύμονές τους είχαν φθάσει σε τέτοιο σημείο καταστροφής που με δυσκολία μπορούσαν να εισπνέουν τον ελάχιστο απαιτούμενο αέρα, ακόμη και με υποστήριξη παροχής οξυγόνου. … Μαζί τους υπέφεραν και οι σύζυγοι και τα παιδιά τους, που τους έβλεπαν να ταλαιπωρούνται και να αργοπεθαίνουν χωρίς να μπορούν να κάνουν απολύτως τίποτα για να τους βοηθήσουν. …», β) την ...., νομίμως ληφθείσα, ένορκη βεβαίωση ενώπιον του ίδιου ως άνω συμβολαιογράφου, του ...., απόστρατου αξιωματικού του Πολεμικού Ναυτικού, ο οποίος αναφέρει ότι: «… λόγω της ειδικότητάς μου ως Μηχανικός, είμαι σε θέση να γνωρίζω την δομή των πολεμικών πλοίων του ΠΝ, τον τεχνικό εξοπλισμό τους, τα μηχανήματα που έφεραν και γενικά κάθε τι που ανάγεται στα μέσα λειτουργίας τους. Βεβαίως, τα κύρια καθήκοντα των Μηχανικών εν γένει αφορούσαν στη λειτουργία των μηχανών, ήτοι επικεντρώνονταν στα μηχανοστάσια των πλοίων αλλά και στα λεβητοστάσια, σε όποια πλοία το σύστημα προώθησης των μηχανών βασιζόταν στην παραγωγή ατμοστροβίλων. Εκτός των χώρων αυτών όμως, είχαμε υπό την αρμοδιότητά μας και πληθώρα άλλων λειτουργιών και μηχανημάτων των πλοίων, τα οποία άλλα βρίσκονταν συγκεντρωμένα στα μηχανοστάσια και άλλα ήταν διάσπαρτα σε ολόκληρο το πλοίο, όπως το δίκτυο αγωγών που διέτρεχε ολόκληρα τα πλοία, τις αντλίες νερού και καυσίμου, τις εξατμίσεις, τις τεχνικές βλάβες που μπορεί να συνέβαιναν σε οποιοδήποτε εξάρτημα ή υλικό των πλοίων, την επιδιόρθωση και αντικατάσταση των μονώσεων, κλπ. Στα πλαίσια των καθημερινών καθηκόντων μας φροντίζαμε για την ... λειτουργία των ανωτέρω και για την συχνή συντήρηση αυτών, αντιμετωπίζοντας όποιο πρόβλημα παρουσιαζόταν. Τις μεγάλες βλάβες όμως τις αντιμετωπίζαμε κατά την διάρκεια των εκτεταμένων επισκευών που πραγματοποιούνταν σε κάποιο ναύσταθμο ή ναυπηγείο. Δυστυχώς, η ανωτέρω περιγραφείσα εργασία μας στο σύνολό της, είχε ως αποτέλεσμα να εκτιθέμεθα καθημερινά σε τεράστιες ποσότητες αμιάντου, κυρίως εμείς οι Μηχανικοί … Στα μηχανοστάσια υπήρχε αμίαντος ως μονωτικό σχεδόν σε όλα τα μηχανήματα, τόσο εξωτερικά όσο και εσωτερικά αυτών. Στα πλοία που κινούνταν με σύστημα λεβήτων – ατμών, όπως στα αντιτορπιλικά … ΑΤ ...…, στο λεβητοστάσιο υπήρχαν πραγματικά τεράστιες ποσότητες αμιάντου παντού, λόγω των πολύ υψηλών θερμοκρασιών που αναπτύσσονταν κατά την καύση των λεβήτων. … Λόγω των πολύ υψηλών θερμοκρασιών που δημιουργούνταν κατά την λειτουργία των μηχανημάτων και ιδίως των λεβήτων, λόγω της υγρασίας της θάλασσας αλλά και από την φυσική πάροδο του χρόνου, ο αμίαντος καταστρεφόταν, παρουσίαζε έντονη εικόνα εξωτερικής φθοράς και μετατρεπόταν σε σκόνη. Ιδίως μάλιστα όταν συνέβαινε κάποια βλάβη και αναγκαζόμασταν να επέμβουμε στις μονώσεις, τότε ο αμίαντος πραγματικά διαλυόταν στα χέρια μας και γέμιζε με σύννεφα σκόνης αμιάντου τον αέρα και τους χώρους εργασίας μας. Το φαινόμενο αυτό επιδεινωνόταν κατά τις εκτεταμένες επισκευές των σωληνώσεων και των μονώσεων. Τότε το πλοίο γέμιζε πραγματικά από αμίαντο, ο οποίος αιωρούταν και κατακαθόταν παντού και ήταν αδύνατον να τον αποφύγεις. Θυμάμαι χαρακτηριστικά ένα περιστατικό όταν ήμουν στο ΑΤ ...., κατά το οποίο έσπασε ένα εξάρτημα συνδέσεως στο επιστόμιο ατμού από το σύστημα του λέβητα. Ο καυτός ατμός που έβγαινε τρύπησε στιγμιαία τη μόνωση του αμιάντου που περιέβαλε το επιστόμιο και ενώ ο ατμός εξερχόταν με δύναμη πετάγονταν μαζί του και κομμάτια από τον τρυπημένο αμίαντο. Μέσα σε δευτερόλεπτα το μηχανοστάσιο γέμισε από ένα σύννεφο σκόνης αμιάντου και μέχρι να καταφέρουμε να κλείσουμε την βλάβη και να την επισκευάσουμε είχαμε γεμίσει όλοι με αμίαντο τόσο εξωτερικά όσο και μέσα μας, αφού τον εισπνέαμε και τον καταπίναμε αναγκαστικά. Αναπνέαμε με δυσκολία και αμέσως μόλις τελειώσαμε τρέξαμε όλοι έξω να πάρουμε καθαρό αέρα και να τινάξουμε τον αμίαντο από πάνω μας. Τέτοιου είδους περιστατικά συνέβαιναν συχνά. Κάθε φορά που επεμβαίναμε στις μονώσεις του αμιάντου είχαμε το ίδιο αποτέλεσμα, ήτοι γέμιζε ο χώρος και ο αέρας με σκόνη από αμίαντο. Όπως ανέφερα ήδη, την σκόνη αυτήν την εισπνέαμε και την καταπίναμε αναγκαστικά, αφού ουδέποτε είχαμε κάποιο προστατευτικό μέσο για να την αποφύγουμε ή έστω να την περιορίσουμε. Καθ' όλη την διάρκεια της υπηρεσίας μου στα πλοία του Πολεμικού Ναυτικού ουδέποτε είδα να λαμβάνεται κάποια μέριμνα για την προστασία μας από επικίνδυνα υλικά όπως ο αμίαντος. Ουδέποτε μας ενημέρωσε κανείς για την επικινδυνότητα του αμιάντου όταν τον εισπνέεις. Δεν μας χορηγήθηκαν ποτέ μάσκες προσώπου, ούτε ειδικές στολές, ούτε και λήφθηκαν μέτρα για τον περιορισμό της σκόνης του αμιάντου, την συγκέντρωση και απομάκρυνσής της κατά την δημιουργία της, την αντικατάσταση του αμιάντου με άλλα ακίνδυνα υλικά … Δυστυχώς, αρκετοί εκ των συναδέλφων μας έχουν ήδη ασθενήσεις ή και αποβιώσει από ασθένειες που προκαλούνται από την έκθεση σε αμίαντο. Δύο εξ αυτών είναι και οι συνάδελφοί μου … και ... ..., οι οποίοι νόσησαν και απεβίωσαν λόγω καρκίνου στον πνεύμονα από τον αμίαντο. Και οι δύο ήταν Μηχανικοί όπως εγώ και γνωρίζω πολύ καλά την υπηρεσία τους στο ΠΝ, αφού ήδη από την Σχολή Ναυτοπαίδων ήμασταν μαζί, ενώ έχουμε ακολουθήσει και παράλληλη στρατιωτική σταδιοδρομία. Μάλιστα, … με τον ... συνυπηρετήσαμε για 1 περίπου χρόνο στο ΑΤ ... … Στο περιστατικό που προανέφερα με το επιστόμιο ατμού και τις μονώσεις του αμιάντου που διαλύθηκαν, θυμάμαι ότι ήταν παρόντες και οι δύο και με βοήθησαν να κλείσουμε την τρύπα και να επισκευάσουμε την βλάβη και την μόνωση. Ο … και ο ... έχουν αναμφισβήτητα εκτεθεί σε τεράστιες ποσότητες αμιάντου κατά την υπηρεσία του στο ΠΝ, καθώς όπως εξήγησα τα τακτικά και έκτακτα καθήκοντά τους ως Μηχανικοί, αλλά και η απλή παραμονή και διαβίωσή τους μέσα στα πλοία που υπηρέτησαν, είχε ως συνέπεια να έρχονται σε διαρκή επαφή με τον αμίαντο. Κανείς όμως δεν φρόντισε να τους προειδοποιήσει για τον κίνδυνο που διέτρεχαν, κανείς δεν προσπάθησε να τους προστατεύσει από τον αμίαντο και τα άλλα επικίνδυνα υλικά των μηχανοστασίων – λεβητοστασίων, κανείς δεν τους παρείχε βασικά μέσα ατομικής προστασίας και ασφάλειας. … Μεταξύ αυτών και οι συνάδελφοι … και ... … οι οποίοι εκδήλωσαν ασθένειες που συνδέονται με τον αμίαντο και τελικά απεβίωσαν υπό δραματικές συνθήκες αληθινού προσωπικού μαρτυρίου, με οξύτατους πόνους, σωματική και ψυχική καταρράκωση, βαριά δύσπνοια σε βαθμό ασφυξίας και τρομερή αγωνία του επερχόμενου βασανιστικού θανάτου. Είναι βέβαιο ότι εάν το ΠΝ και το Υπουργείο Εθνικής Άμυνας είχαν φροντίσει έτσι ώστε να λαμβάνονται βασικά μέτρα ασφαλείας και προστασίας μας, όπως για παράδειγμα να προβλεπόταν και να εφαρμοζόταν σύστημα ασφαλούς επεξεργασίας και μεταχείρισης των επικίνδυνων υλικών, να υπάρχουν διαθέσιμα στα πλοία μέσα ατομικής προστασίας και ιδίως μάσκες, να υπάρχει κάποια στοιχειώδης ενημέρωση σχετικά με τα καρκινογόνα υλικά και τον αμίαντο, να απομακρύνεται έγκαιρα η σκόνη του αμιάντου και να γίνεται αντικατάσταση των επικινδύνων υλικών με άλλα ακίνδυνα, να γίνονται έλεγχοι στους χώρους εργασίας και να λαμβάνονται μετρήσεις των επικίνδυνων παραγόντων, τότε θα προστατευόμασταν από τον αμίαντο σε πολύ μεγάλο βαθμό και η έκθεσή μας σε αυτόν θα περιοριζόταν στο ελάχιστο. Τίποτε όμως από αυτέ δεν εφαρμόσθηκε και ούτε καν τέθηκε ποτέ ζήτημα περί αυτών. …», γ) την από Μάρτιο 2012 τεχνική έκθεση της εταιρείας με την επωνυμία «.... Α.Ε.», του Εθνικού Κέντρου Έρευνας Φυσικών Επιστημών «ΔΗΜΟΚΡΙΤΟΣ», με θέμα τον αμίαντο, στην οποία αναφέρονται μεταξύ άλλων: «… Η φθορά των προϊόντων αμιάντου, με οποιοδήποτε τρόπο, απελευθερώνει τις μικροσκοπικές του ίνες στον αέρα. Όταν οι ίνες αυτές εισέλθουν στο ανθρώπινο σώμα και ιδιαίτερα στους πνεύμονες, αυξάνουν σημαντικά τις πιθανότητες ανάπτυξης διαφόρων μορφών καρκίνου … Στις αρχές του 20ου αιώνα, άρχισε η μαζική χρήση του αμιάντου σε πάρα πολλές βιομηχανικές εγκαταστάσεις και στην ναυπήγηση πλοίων. … Βεβαίως, ο ιατρικός κόσμος είχε κρούσει τον κώδωνα του κινδύνου πολύ νωρίς. Ήδη από το 1906 είχε επισημανθεί η επικινδυνότητα του αμιάντου και για εξήντα περίπου χρόνια διαδοχικές μελέτες έδειχναν τη σχέση του αμιάντου με θανατηφόρες ασθένειες όπως ο καρκίνος του πνεύμονα … Στα πλοία χρησιμοποιήθηκε σαν μονωτικό υλικό για λέβητες, δεξαμενές και αγωγούς μεταφοράς ατμού και ζεστού νερού … Η έκθεση σε αμίαντο μπορεί να οδηγήσει στην εμφάνιση προβλημάτων υγείας για όσους εκτίθενται στις ίνες του αμιάντου που υπάρχουν στον αέρα και οι οποίες μπορεί να εισέλθουν στον ανθρώπινο οργανισμό μέσω του αναπνευστικού συστήματος – κατά τη διάρκεια της φυσιολογικής αναπνοής – και μέσω του πεπτικού συστήματος. … Οι μικροσκοπικές όμως ίνες αμιάντου με διάμετρο μικρότερη από 3μ [1μ= 1 χιλιοστό του χιλιοστού του μέτρου] και μήκος πάνω από 5μ μπορούν να εισέλθουν στους πνεύμονες. Αυτές οι ίνες αμιάντου, αν φθάσουν στις κυψελίδες των πνευμόνων δεν μπορούν να μεταβολισθούν και σχεδόν είναι αδύνατον να αποβληθούν. Παραμένουν εκεί και δρουν ως φλεγμονώδη στοιχεία δια βίου, προκαλώντας έτσι μόνιμη εστία φλεγμονής. … Ο κίνδυνος εμφάνισης ασθενειών που σχετίζονται με την έκθεση σε αμίαντο, εξαρτάται από πολλούς παράγοντες όπως η αθροιστική δόση, ο χρόνος που μεσολαβεί από την πρώτη έκθεση και ο τύπος και το μέγεθος των ινών του αμιάντου. … Όσες περισσότερες ίνες αμιάντου εισπνεύσεις, τόσο μεγαλύτερος είναι ο κίνδυνος να εμφανίσεις ασθένειες που συνδέονται με αυτόν. … ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΤΟΥ ΠΝΕΥΜΟΝΑ Ο αμίαντος προκαλεί καρκίνο των βρόγχων (το κάπνισμα τσιγάρων αυξάνει σημαντικά τον κίνδυνο εμφάνισής του). Ο καρκίνος του πνεύμονα είναι θανατηφόρος στο 95% των περιπτώσεων. … Οι κίνδυνοι για την υγεία από την έκθεση σε αμίαντο έχουν αναγνωριστεί σε εκτιθέμενους εργαζόμενους στα ναυπηγοεπισκευαστικά επαγγέλματα … Εργαζόμενοι που ενδέχεται να εμφανίσουν ασθένειες που οφείλονται στην έκθεση σε αμίαντο, μπορεί να μην εμφανίζουν συμπτώματα για πολλά έτη μετά την έκθεση. Για παράδειγμα, ο χρόνος μεταξύ της πρώτης έκθεσης σε αμίαντο και την εμφάνιση καρκίνου του πνεύμονα είναι γενικά 15 έτη ή περισσότερα. Εμφάνιση ασθένειας μετά από 30 έως 35 έτη δεν είναι κάτι ασυνήθιστο. … Μόνον όταν τα άτομα έρχονται σε επαφή με ίνες αμιάντου που είναι ελεύθερες και αναπνεύσιμες, μπορούν να εμφανίσουν ασθένειες συνδεόμενες με αυτόν. … Ο αμίαντος που είναι σταθερά συνδεδεμένος σε τελικά προϊόντα όπως τοίχους, πλακάκια και σωλήνες δεν δημιουργεί πρόβλημα για την υγεία όσο δεν καταστρέφεται ή δεν διαταράσσεται με τέτοιο τρόπο (για παράδειγμα με πριόνισμα ή τρύπημα), ώστε να αποδεσμευτούν ίνες αμιάντου στον αέρα του χώρου εργασίας. … Πολλές μελέτες έχουν δείξει ότι ο συνδυασμός καπνίσματος και έκθεσης σε αμίαντο είναι ιδιαίτερα επικίνδυνος. Οι καπνιστές, κατά μέσο όρο, παρουσιάζουν 11 φορές μεγαλύτερη πιθανότητα να εμφανίσουν καρκίνο του πνεύμονα από τους μη καπνιστές … οι καπνιστές οι οποίοι έχουν και πολύ σοβαρή έκθεση σε αμίαντο παρουσιάζουν 53 φορές μεγαλύτερη πιθανότητα να εμφανίσουν καρκίνο του πνεύμονα από τα μη εκτιθέμενα άτομα τα οποία δεν καπνίζουν. … Η μέση λανθάνουσα περίοδος για τον καρκίνο του πνεύμονα εκτιμήθηκε ότι είναι της τάξης των 20 με 40 ετών. Δεν συνειδητοποιείται αμέσως κάποια βλάβη από την εισπνοή ινών αμιάντου. … Οι κίνδυνοι καρκίνου του πνεύμονα και μεσοθηλιώματος που συνδέεται με τον αμίαντο αυξάνονται με την έκθεση. … Αναγνωρίζεται ευρέως ότι ο καρκίνος του πνεύμονα είναι πολύ πιο συνηθισμένος στους καπνιστές παρά στους μη καπνιστές. Ο κίνδυνος καρκίνου του πνεύμονα που συνδέεται με τον αμίαντο είναι επίσης πολύ μεγαλύτερος για τον καπνιστή σε σχέση με το μη καπνιστή. … Ήδη από τη δεκαετία του ’70 σε ορισμένες χώρες όπως οι Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής, η Βρετανία κ.α. άρχισαν να λαμβάνοντα σταδιακά μέτρα για περιορισμούς στην εμπορία και χρήση του αμιάντου και για την προστασία των εργαζομένων από τον αμίαντο … ΑΜΙΑΝΤΟΣ ΣΕ ΠΛΟΙΑ Ο αμίαντος ταξινομείται ως καρκινογόνο υλικό κατηγορίας 1 δηλαδή είναι γνωστό ότι προκαλεί καρκίνο στον άνθρωπο. Στα πλοία, η κύρια χρήση του αμιάντου είναι ως μονωτικό υλικό για τοιχοποιίες …, οροφές, φρακτές, μηχανές, ηλεκτρογεννήτριες, λέβητες, δεξαμενές, αποτεφρωτήρες, αγωγούς μεταφοράς ατμού και ζεστού νερού, οχετούς καυσαερίων κ.α. … Είναι διεθνώς παραδεκτό ότι δεν υπάρχει σχεδόν κανένα πλοίο που να κατασκευάστηκε πριν το 1985 και το οποίο να μην περιέχει υλικά αμιάντου … Στα πολεμικά πλοία, λόγω των αυξημένων αναγκών τους σε πυροπροστασία αλλά και λόγω της μη εφαρμογής των γενικών κανονισμών προστασίας των εργαζομένων, έχει χρησιμοποιηθεί ο αμίαντος σε πολύ μεγαλύτερο βαθμό απ’ ότι στα εμπορικά … . Ιδιαίτερη αναφορά γίνεται στο διαδίκτυο σε παλαιά πλοία του Αμερικανικού Πολεμικού Ναυτικού, όπου υπάρχουν διαθέσιμοι κατάλογοι πλοίων που περιέχουν υλικά αμιάντου. Σημειώνεται ότι μερικά από αυτά τα πολεμικά πλοία παραχωρήθηκαν στο Ελληνικό Πολεμικό Ναυτικό σε διάφορες περιόδους και παρέμεναν σε υπηρεσία μέχρι πρόσφατα, ενώ κατά την τελευταία 5ετία το Ελληνικό Πολεμικό Ναυτικό έχει διακηρύξει και πραγματοποιήσει πλήθος αποξηλώσεων μονωτικών υλικών αμιάντου από πλοία του … Σε ιατρική μελέτη (Selikoff I. et al, 1980), που ακολούθησε μία ομάδα εργαζομένων με 20 ή περισσότερα χρόνια απασχόλησης σε εργασίες επισκευής πλοίων, προέκυψε ότι στο 86% των εργαζομένων αναπτύχθηκε καρκίνος του πνεύμονα που σχετίζεται με την έκθεση στον αμίαντο …», ενώ στο επισυναπτόμενο Παράρτημα ΙΙ της εν λόγω τεχνικής έκθεσης αναφέρεται ότι είναι βεβαιωμένο πως, μεταξύ άλλων, το πλοίο του Αμερικανικού Ναυτικού .... (Αντιτορπιλικό του Ελληνικού Πολεμικού Ναυτικού ....) περιείχε ποσότητες αμιάντου, γ) απόσπασμα ανάρτησης της ιστοσελίδας mesothelioma.com, νομίμως μεταφρασμένο, για το παραπάνω πλοίο ...., στο οποίο αναφέρεται, μεταξύ άλλων, ότι οι λέβητες, οι τουρμπίνες, οι γεννήτριες και οι αντλίες του περιείχαν υλικά αμιάντου, καθώς και ότι παρόλο που οι επισκευές θεωρούνται η πιο επικίνδυνη εργασία που θα μπορούσε να κάνει ένας ναυτικός, οποιαδήποτε εργασία πάνω στο εν λόγω πλοίο θα μπορούσε να οδηγήσει σε ασθένεια από αμίαντο, δ) αντίγραφα του φυλλαδίου «Ασθένειες από αμίαντο» του Ελληνικού Ινστιτούτου Υγιεινής και Ασφάλειας της Εργασίας, ε) τη διπλωματική εργασία του Α.Ν. στο Τμήμα Γεωλογίας της Σχολής Θετικών Επιστημών του Πανεπιστημίου Πατρών, με τίτλο «Η επικινδυνότητα του αμιάντου: Ιστορικό – Νομοθεσία – Διερεύνηση σε εργασιακό περιβάλλον», στ) την από 16.1.1979 απόφαση του Υπουργού Κοινωνικών Υπηρεσιών («Περί αντικαταστάσεως του άρθρου 40 του Κανονισμού Ασθενείας του Ι.Κ.Α.», Φ.Ε.Κ. Β’ 132/12.2.1979), σύμφωνα με την οποία η αμιάντωση, συνυπάρχουσα ή μη με πνευμονική φυματίωση ή καρκίνο των πνευμόνων, θεωρείται επαγγελματική ασθένεια για εργασίες που εκθέτουν σε εισπνοή σκόνης αμιάντου, ζ) απόσπασμα από το ιατρικό σύγγραμμα του Καθηγητή Πνευμονολογίας ... Π., με τίτλο «Επίτομη Πνευμονολογία», στο οποίο αναφέρεται, μεταξύ άλλων, ότι: «… Οι βλαβερές επιπτώσεις του αμιάντου ήταν γνωστές από την αρχαιότητα, αλλά η συνειδητοποίηση της έκτασης των προβλημάτων που προκαλεί η έκθεση σ’ αυτόν και η χρήση του έγινε αντιληπτή μετά το 1920 … Κλινικές εκδηλώσεις της έκθεσης σε αμίαντο … β) Πνευμονικός καρκίνος: Εργάτες που εκτέθηκαν σε αμίαντο έχουν αυξημένες πιθανότητες να παρουσιάσουν βρογχογενή καρκίνο. Οι πιθανότητες πολλαπλασιάζονται σ’ εκείνους που καπνίζουν. Η συνηθέστερη μορφή καρκίνου στην περίπτωση αυτή είναι το αδενοκαρκίνωμα. …», η) απόσπασμα από το ιατρικό σύγγραμμα του Καθηγητή Πνευμονολογίας Λ.Σ., με τίτλο «Πνευμονολογία», στο οποίο αναφέρεται ότι: «Κλινικές Εκδηλώσεις … 2. Καρκίνος του πνεύμονα Η λανθάνουσα περίοδος από την έκθεση έως την εκδήλωση της νόσου ποικίλλει από 20-30 χρόνια. Οι όγκοι των πνευμόνων είναι σπάνιοι μεταξύ μη καπνιστών εργαζομένων σε αμίαντο. … Ο κίνδυνος βρογχογενούς καρκίνου για καπνιστές εργάτες, που είναι εκτεθειμένοι στον αμίαντο, είναι 50 φορές μεγαλύτερος, συγκριτικά, με μη καπνιστές και μη εκτιθέμενους στον αμίαντο, …», θ) την από 5.2.2020 ιατρική γνωμάτευση του ..., χειρουργού θώρακος – καρδιοχειρουργού και Διευθυντή της Θωρακοχειρουργικής Κλινικής του Ν.Ν.Α., στην οποία αναφέρει: «… Στα πολεμικά πλοία με λειτουργία ατμολέβητων … ο αμίαντος χρησιμοποιήθηκε ευρύτατα ως θερμομονωτικό υλικό … είναι γνωστό πλέον και ιατρικά αποδεδειγμένο (επιστημονικά - βιβλιογραφικά) ότι η μακροχρόνια έκθεση του ανθρώπινου οργανισμού σε κάθε τύπο αμιάντου αποτελεί την γενεσιουργό αιτία πρόκλησης κακοήθων νόσων (όπως … καρκίνο του πνεύμονα … κλπ.) … (3) ... ... (αποβιώσας 29-6-2015) Ο ασθενής 67 ετών (γεν. 12-05-1945) την εποχή της αρχικής διάγνωσης, πρώην καπνιστής, ο οποίος εμφάνισε βράγχος φωνής και βήχα. … Στις 21.11.2014 ο ασθενής υπεβλήθη σε Αξονική Τομογραφία Θώρακος και Τραχήλου λόγω βράγχους φωνής από διμήνου και μη παραγωγικό βήχα. Διαγνώστηκαν όγκοι πνεύμονα στον δεξιό άνω λοβό … Σε κυτταρολογική εξέταση … στις 30.12.2014 η διάγνωση πιστοποιήθηκε (ακανθοκυτταρικό – πλακώδες κακόηθες νεόπλασμα) χαμηλής μέσης διαφοροποίησης. Από 1/2015 έως 5/2015 υπεβλήθη σε χημειοθεραπεία, χωρίς όμως ανταπόκριση της νόσου. Στις 22-05-2015 η κατάσταση του ασθενούς ήταν βαρύτατη με παράλυση της αριστερής φωνητικής χορδής, έντονης δύσπνοιας και πολλών αποχρέμψεων που δυσκόλευαν την αναπνοή του σε βαθμό που η αγωγή του συνεχίστηκε συντηρητική παρά το γεγονός ότι είχε ήδη ξεκινήσει αγωγή με χημειοθεραπεία … Από τον 3/2015 χρησιμοποιούσε μάσκα οξυγόνου για την αντιμετώπιση της δύσπνοιας. Λόγω της διαρκώς επιδεινούμενης κατάστασης της υγείας του εισήλθε στο ΝΝΑ στα μέσα 6/2015 και νοσηλεύθηκε σε κρίσιμη κατάσταση και σταδιακή επιδείνωση, με έντονη δύσπνοια και αναπνευστική ανεπάρκεια. Εξήλθε του νοσοκομείου στα τέλη 6/2015 κατόπιν επιθυμίας του να αποβιώσει στην οικία του. … Ο ασθενής απεβίωσε στις 29-06-2015 λόγω γενικής οργανικής κατάρρευσης και οξείας αναπνευστικής ανεπάρκειας, επιπλοκές απότοκες της κακοήθους νόσου του στους πνεύμονες. Με βάση τα ανωτέρω και σε συνδυασμό με το γεγονός ότι οι αλλοιώσεις στον πνεύμονα του κου ... θα μπορούσαν να θεωρηθούν και ως απότοκος του καπνίσματος … λαμβάνοντας υπόψιν το επαγγελματικό ιστορικό του κου ... και την πολύ μεγάλη, όπως επιβεβαιώνεται και από καταθέσεις συναδέλφων του, έκθεσή του στον αμίαντο κατά τη διάρκεια της υπηρεσίας του, συνάγεται ότι η επαγγελματική έκθεση του θανόντος αν όχι προκάλεσε αυτόνομα την εκδήλωση της νόσου του καρκινώματος πνεύμονα, σίγουρα έδρασε καταλυτικά – συνεργιστικά στην βαρύτητα και την πολυπλοκότητα τόσο της εμφάνισής της όσο και των εξ αυτής επιπλοκών ένεκα των οποίων ο ασθενής κατέληξε. …», ι) το από 21.11.2014 πόρισμα υπολογιστικής τομογραφίας θώρακος του ... ..., διενεργηθείσας στο πολυιατρείο «...», από το οποίο προκύπτει, μεταξύ άλλων, ως ιστορικό του εξετασθέντος «βράγχος φωνής από 2μήνου. Πρώην καπνιστής, διακοπή από 2ετίας. …», ια) την .... έκθεση του δικαστικού επιμελητή του Εφετείου Αθηνών ....η για την επίδοση της αρχικής, με αριθμό εισαγωγής ...., αγωγής των εναγόντων στο Ελληνικό Δημόσιο, ιβ) το .... πιστοποιητικό του Δήμου ...., από το οποίο προκύπτει ότι οι ενάγοντες είναι οι πλησιέστεροι συγγενείς του θανόντος ... ... (η πρώτη ενάγουσα, γεννηθείσα το έτος 1954, σύζυγος αυτού από το έτος 1975, ενώ οι λοιποί ενάγοντες, γεννηθέντες τα έτη 1976 και 1981 αντίστοιχα, τέκνα αυτού). 

12. Επειδή, αντιθέτως, το εναγόμενο, με τις Φ...... εκθέσεις απόψεων και τα νομίμως κατατεθέντα στις 19.10.2021 και 22.10.2021 υπομνήματα, ζητεί την απόρριψη της κρινόμενης αγωγής ως αβάσιμης, προβάλλοντας, καταρχάς, ότι δεν υφίστανται παράνομες πράξεις και παραλείψεις των οργάνων του, δεδομένου ότι τα πολεμικά πλοία, στα οποία αναφέρονται οι ενάγοντες δεν περιείχαν οποιασδήποτε μορφής αμίαντο. Ειδικότερα, ισχυρίζεται ότι από κανένα απολύτως έγγραφο, ούτε μελέτη δεν αποδεικνύεται ότι τα πλοία, στα οποία υπηρέτησε ο θανών έφεραν αμίαντο και μάλιστα σε ελεύθερη μορφή, που μπορούσε να εισπνευσθεί από αυτόν κατά τη διάρκεια της εργασίας του. Περαιτέρω, το εναγόμενο αμφισβητεί το γεγονός ότι ο θανών ασχολoύνταν ο ίδιος με τη συντήρηση, επισκευή και αντικατάσταση μηχανών, λεβήτων, αντλιών και σωληνώσεων μεταφοράς ατμού, προβάλλοντας ότι οι ενάγοντες, οι οποίοι έχουν και το βάρος απόδειξης, δεν προσκομίζουν καμία σχετική υπηρεσιακή βεβαίωση. Επιπλέον, το εναγόμενο υποστηρίζει ότι, κατά τον χρόνο υπηρεσίας του ... ... στα πλοία του Πολεμικού Ναυτικού (έτη 1972 έως 1975 κατά τους ισχυρισμούς του), η τοξικότητα του αμιάντου σε ελεύθερη εισπνεύσιμη μορφή δεν ήταν ακόμα γνωστή στην Ελλάδα και παγκοσμίως, με αποτέλεσμα αυτό ούτε να οφείλει ούτε να μπορεί να γνωρίζει ότι η απασχόληση στα εν λόγω πολεμικά πλοία μπορούσε να ενέχει κάποιο βαθμό επικινδυνότητας εξαιτίας ύπαρξης του αμιάντου, πολλώ δε μάλλον εφόσον τα εν λόγω πλοία δεν είχαν ναυπηγηθεί στην Ελλάδα και δεν ήταν γνωστά τα υλικά που χρησιμοποιήθηκαν για την κατασκευή τους. Άλλωστε κατά τον χρόνο υπηρεσίας του θανόντος (έτη 1959 έως 1988 κατά τους ισχυρισμούς του) δεν είχε θεσμοθετηθεί ούτε σε εθνικό, αλλά ούτε και σε διεθνές ή ευρωπαϊκό επίπεδο, κάποιο νομοθέτημα σχετικά με την προστασία των εργαζομένων που εκτίθενται σε αμίαντο, ενώ τα νομοθετήματα που επικαλούνται οι ενάγοντες, είτε δεν αφορούν ειδικά σε μέτρα προστασίας από την έκθεση σε αμίαντο, είτε δεν περιλαμβάνονται στο πεδίο εφαρμογής τους τα πολεμικά πλοία και ότι μόνο με το Π.Δ. 212/2006 (Φ.Ε.Κ. Α’ 212/9.10.2006) επεκτάθηκαν, τελικώς, και στον χώρο των Ενόπλων Δυνάμεων οι προστατευτικές διατάξεις για τη διαχείριση των αμιαντούχων υλικών. Στη συνέχεια, το εναγόμενο αρνείται την ύπαρξη αιτιώδους συνδέσμου μεταξύ των αποδιδόμενων ως παρανόμων πράξεων ή παραλείψεων των οργάνων του και του θανάτου του ... ..., καθώς δεν αποδεικνύεται, κατά τους ισχυρισμούς του, ότι οι συνθήκες, υπό τις οποίες υπηρέτησε ο θανών στο Πολεμικό Ναυτικό, ευθύνονται αποκλειστικά για την πρόκληση της επίμαχης νόσου, δεδομένου ότι αυτή δύναται να εκδηλωθεί βάσει ποικίλων παραγόντων, όπως γενετικοί προδιαθετικοί, περιβαλλοντικοί, διαιτητικοί και επαγγελματικοί παράγοντες, διάφορες παθολογικές καταστάσεις και το κάπνισμα, ενώ, στην προκείμενη περίπτωση εμφανίσθηκε το έτος 2014, ήτοι 26 χρόνια μετά το 1988, που ήταν και το τελευταίο, κατά τους περαιτέρω ισχυρισμούς του, έτος υπηρεσίας του θανόντος σε πολεμικό πλοίο. Μάλιστα, συνεχίζει το εναγόμενο, ο θανών ήταν ενεργός καπνιστής κατά την εκδήλωση της νόσου, γεγονός το οποίο συνέβαλε στην πρόκληση αυτής. Ειδικότερα, ως προς τον τελευταίο ισχυρισμό του, προβάλλει ότι έχει αποδειχθεί πως η καρκινογενετική επίδραση του αμιάντου σε καπνιστές είναι δυσανάλογα μεγαλύτερη από την αθροιστικά αναμενόμενη επίδραση καθενός από τους δύο αυτούς παράγοντες χωριστά (κάπνισμα, αμίαντος) και, η συνέργειά τους οδηγεί τον καπνιστή που εισπνέει ίνες αμιάντου, σε ενενήντα (90) φορές μεγαλύτερη συχνότητα καρκίνου του πνεύμονα σε σύγκριση με το φυσιολογικό. Δεδομένου αυτού, προβάλλει, επικουρικώς, ένσταση συντρέχοντος πταίσματος του ... ..., κατ’ άρθρο 300 του Α.Κ., σε ποσοστό 90%, στην πρόκληση της βλάβης της υγείας του και στην έκταση αυτής. Τέλος, ισχυρίζεται ότι το ύψος της ζητούμενης χρηματικής ικανοποίησης λόγω ψυχικής οδύνης είναι υπέρμετρο. Προς απόδειξη των ισχυρισμών του επικαλείται και προσκομίζει, μεταξύ άλλων, αντίγραφο της από 13.8.2019 υπηρεσιακής αναφοράς του ιατρού εργασίας, αντιπλοίαρχου Νικολάου Ψαρρά, προς τον Διευθυντή του Ν.Ν.Α., όπου αναφέρεται ότι: «… ο χρησιμοποιούμενος αμίαντος για τη μόνωση μηχανημάτων, σωληνώσεων ή και διαμερισμάτων μπορεί να εισέλθει στον οργανισμό του εργαζομένου που έρχεται σε επαφή με αυτόν, όταν βρίσκεται στη μορφή ελεύθερων ινών και όχι όταν είναι σταθερά καλυμμένος. Κατά την εκτέλεση εργασιών αποξήλωσης και εν γένει εργασιών που κόβεται, τρίβεται ή άλλως θρυμματίζεται το υλικό, είναι πάρα πολύ πιθανό να εκλύονται ελεύθερες ίνες στο περιβάλλον εργασίας. Η πιστοποίηση της ύπαρξης ή όχι ινών, γίνεται με την ταυτοποίηση του υλικού στις μονώσεις και με μετρήσεις ινών στον αέρα των χώρων ενδιαιτήσεων και στο χώρο εργασιών τόσο κατά τη διάρκεια όσο και στο τέλος των εργασιών. Εκτιμάται ότι κατά την περίοδο που εργάζονταν οι εν λόγω αξιωματικοί πιθανόν να ήλθαν σε επαφή με αμίαντο κατά την εκτέλεση των εργασιών που περιγράφονται, εφ’ όσον εκείνη την περίοδο τα πλοία διέθεταν μονώσεις αμιάντου. … 4. Η είσοδος ινών από την αναπνευστική οδό είναι αποδεδειγμένο και κοινώς παραδεκτό ότι προκαλεί καλοήθεις και κακοήθεις ασθένειες, μεταξύ των οποίων και … βρογχικό καρκίνο. Άλλωστε έχει ήδη συμπεριληφθεί στον πίνακα επαγγελματικών ασθενειών του ΙΚΑ. Η ελάχιστη περίοδος έκθεσης στον βλαπτικό παράγοντα δεν έχει ιδιαίτερη βαρύτητα, καθώς το αποτέλεσμα είναι στοχαστικό και πιθανότατα υφίσταται σε κάθε περίπτωση, αυξανόμενη όμως με το χρόνο πιθανής έκθεσης. Η περίοδος δε, εμφάνισης των συμπτωμάτων είναι γνωστό, ότι είναι με μεγάλη λανθάνουσα περίοδο, ακόμα και πάνω από 25 έτη. … 5. Ειδικότερα, … γ. Ο Κος ... είχε συμβατή εργασία με πιθανή έκθεση σε αμίαντο και η ασθένεια που εμφάνισε είναι πιθανώς σχετιζόμενη με έκθεση σε αμίαντο. Ο καρκίνος του πνεύμονα είναι μία ασθένεια, η οποία αφορά πάνω από 1,1 εκατομμύρια θανάτους στον κόσμο ετησίως και είναι ο συχνότερος τύπος καρκίνου. … Τα αίτια του καρκίνου του πνεύμονα είναι ποικίλα, όπως και για κάθε καρκίνο και περιλαμβάνονται α) γενετικοί προδιαθετικοί παράγοντες, όπως γονίδια που ελέγχουν την παραγωγή πρωτεϊνών, που είναι σημαντικές για την απάντηση του οργανισμού σε επιβαρυντικούς παράγοντες, β) περιβαλλοντικοί παράγοντες, όπως η έκθεση σε καυσαέρια που περιέχουν αρωματικούς πολυκυκλικούς υδρογονάνθρακες και η ιοντίζουσα ακτινοβολία, γ) διαιτητικοί παράγοντες, όπως η έλλειψη βιταμίνης Α, δ) διάφορες παθολογικές καταστάσεις, όπως πνευμονική ίνωση, φυματίωση, πνευμονικές ουλές και ε) επαγγελματικοί παράγοντες. Συχνότερη όμως αιτία, ιδίως στους άντρες, είναι το κάπνισμα, στο οποίο μπορεί να αποδοθεί σε ποσοστό μέχρι και 85-90%, ανάλογα τον τύπο του καρκίνου. … Ειδικά για την περίπτωση του αδενοκαρκινώματος η συνάφεια με το κάπνισμα δεν είναι τόσο ισχυρή. Όμως παρατηρείται συνεχώς αυξανόμενη συνάφεια, ιδίως ανάμεσα σε πρώην καπνιστές και χρήστες τσιγάρων με χαμηλή νικοτίνη και πίσσα. Τα αίτια καρκινογένεσης στον πνεύμονα, που έχουν σχέση με επαγγελματική έκθεση σε βλαπτικούς παράγοντες θεωρούνται ότι έχουν συνεργική δράση με το κάπνισμα. Αυτά φαίνονται ακολούθως, όπως αναγράφονται στην σχετική έκθεση του International Research on Cancer, με τις συνήθεις χρήσεις τους στη βιομηχανία. Καρκινογόνοι παράγοντες κατά την επαγγελματική έκθεση κατά IARC …· Αμίαντος στις μονώσεις, φίλτρα και υφάσματα … Ειδικά για τον αμίαντο, … θεωρείται αίτιο και για βρογχικό καρκίνο του πνεύμονα … 6. Συμπερασματικά, η περίοδος εργασίας συνάδει με τη χρήση αμιάντου ως μονωτικού υλικού, ο οποίος έπρεπε να ταυτοποιηθεί και να απομακρυνθεί από κατάλληλα εκπαιδευμένο προσωπικό, ενώ οι όποιες εργασίες χειρισμού έπρεπε να γίνονται με τη χρήση όλων των προβλεπόμενων από την κείμενη νομοθεσία μέτρων προστασίας. Η είσοδος ινών αμιάντου είναι γνωστό ότι προκαλεί κακοήθεις ασθένειες μεταξύ των οποίων και … βρογχικός καρκίνος … και είναι και επίσημα αναγνωρισμένη ως επαγγελματική ασθένεια. Στις περιπτώσεις … του καρκίνου του πνεύμονα … συνυπάρχει πληθώρα άλλων αιτίων, μεταξύ των οποίων και ιδιοσυστασιακοί παράγοντες και συνάφεια με συνήθειες όπως το κάπνισμα και η διατροφή.». Τέλος, οι ενάγοντες, με το παραπάνω κατατεθέν στις 22.10.2021 υπόμνημα αντίκρουσης, ειδικώς για το κάπνισμα σημειώνουν ότι σύμφωνα με όλες τις επιστημονικές μελέτες αυτό δεν αναιρεί την εκδήλωση καρκίνου εξαιτίας του αμιάντου, αλλά απλώς την επιτείνει ως πιο πιθανή, ενώ, σε κάθε περίπτωση, η συνεργική δράση του καπνίσματος στην έκθεση σε αμίαντο έγινε ακούσια και εν αγνοία του συγγενούς τους, αφού ουδέποτε είχε ενημερωθεί από το Πολεμικό Ναυτικό για την επικινδυνότητα του αμιάντου ούτε για το γεγονός ότι το κάπνισμα επιδεινώνει την έκθεση στις ίνες αμιάντου· αν, δε, είχε λάβει ενημέρωση από το Πολεμικό Ναυτικό για τα ανωτέρω, θα είχε προφυλαχθεί εγκαίρως με κάθε δυνατό τρόπο, ιδίως δε με την άμεση διακοπή του καπνίσματος.

13. Επειδή, από τις προεκτεθείσες νομοθετικές διατάξεις και τα προσκομισθέντα από τους διαδίκους έγγραφα, ιδίως μάλιστα δε από τη Δήλωση του Συμβουλίου των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων της 22ης.11.1973 περί του προγράμματος δράσεως των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων στον τομέα του περιβάλλοντος, όπου αναφέρεται ο αμίαντος ως τοξική ρυπαντική ουσία για την υγεία του ανθρώπου και το περιβάλλον, το Ψήφισμα του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου του έτους 1978 και την αιτιολογία έκδοσης της Οδηγίας 83/477/ΕΟΚ, συνάγεται, σαφώς ότι ο αμίαντος ήδη από το έτος 1973 θεωρούνταν τοξικός παράγοντας, ο οποίος προκαλεί σοβαρή βλάβη στην υγεία των ατόμων που εκτίθενται σε αυτόν και για το λόγο αυτό σταδιακά με διάφορα κοινοτικά νομοθετήματα θεσπίστηκαν μέτρα προστασίας των εργαζομένων που εκτίθενται σε αμίαντο κατά την εργασία τους (Δ.Ε.Α. 2238/2021). Οι ισχύουσες κατά τον κρίσιμο χρόνο υπηρεσίας του συγγενούς των εναγόντων προστατευτικές διατάξεις των άρθρων 35, 39, 144, 145 και 150 του Π.Δ. της 13ης/22ης.3.1934, ερμηνευόμενες υπό το φως του άρθρου 21 παρ. 3 του Συντάγματος, περί του δικαιώματος στην υγεία, επιβάλλουν την υποχρέωση στο εναγόμενο της λήψης μέτρων προστασίας (Δ.Ε.Α. 2238/2021), μεταξύ άλλων, και των υπηρετούντων στις Ένοπλες Δυνάμεις που εκτίθενται κατά την υπηρεσία τους σε επιβλαβείς ουσίες, όπως ο αμίαντος. Το γεγονός άλλωστε πως δεν υπήρχε ρητή επέκταση της προστασίας και στο στρατιωτικό προσωπικό των Ενόπλων Δυνάμεων πριν το έτος 2006, δεν σημαίνει ότι το εναγόμενο δεν είχε υποχρέωση λήψης μέτρων προστασίας της ζωής και της σωματικής ακεραιότητας των υπηρετούντων στις Ένοπλες Δυνάμεις που εκτίθενται σε επιβλαβείς ουσίες, όπως ο αμίαντος, αλλά ότι η λήψη των εν λόγω μέτρων προστασίας πρέπει να λαμβάνει χώρα κατά τρόπο που αφενός να μην αναιρεί την επιχειρησιακή ετοιμότητα των Ενόπλων Δυνάμεων αφετέρου να μην απολήγει ως το σημείο παράλειψης προστασίας της ζωής και της σωματικής ακεραιότητας των υπηρετούντων σε αυτές. Επομένως, σύμφωνα με τις ανωτέρω διατάξεις, πρέπει να λαμβάνονται όλα τα προβλεπόμενα μέτρα προστασίας (μείωση της έκθεσης σε επιβλαβείς παράγοντες, ενημέρωση και εκπαίδευση, μέτρα υγιεινής και ατομικής προστασίας, επίβλεψη) για την υγεία και την ασφάλεια του ένστολου προσωπικού (Δ.Ε.Α. 2238/2021, Δ.Ε.Θ. 107/2020, Δ.Ε.Α. 158/2017, πρβλ. Σ.τ.Ε. Ολ. 431/2018). Με τα δεδομένα αυτά, λαμβάνοντας υπόψη ότι κατά το χρόνο υπηρεσίας του εν λόγω αξιωματικού υφίστατο το σχετικό προστατευτικό νομοθετικό πλαίσιο για τις εργασίες που εκθέτουν τους υπηρετούντες στις Ένοπλες Δυνάμεις σε επιβλαβείς παράγοντες, σε συνδυασμό με το γεγονός ότι, όπως έγινε ανωτέρω δεκτό, ήδη από το 1973 υπήρχε η επιστημονική γνώση ως προς την τοξικότητα (καρκινογόνο ιδιότητα) του αμιάντου, το Δικαστήριο κρίνει ότι το εναγόμενο είχε, κατ’ εφαρμογή των ανωτέρω νομοθετικών διατάξεων, ερμηνευόμενων σύμφωνα με το άρθρο 21 παρ. 3 του Συντάγματος, τα διδάγματα της κοινής πείρας και τις αρχές της ... πίστης, υποχρέωση να λάβει μέτρα προστασίας των υπαλλήλων του (πολιτικών και στρατιωτικών) που εκτίθεντο σε αμίαντο, απορριπτομένων ως αβασίμων των περί του αντιθέτου ισχυρισμών του εναγομένου.

14. Επειδή, με τα δεδομένα αυτά, λαμβάνοντας περαιτέρω υπόψη ότι: α) όπως προκύπτει από το .... απόσπασμα μητρώου αξιωματικού του Γ.Ε.Ν., ο θανών υπηρέτησε από 6.8.1980 έως 1.8.1982, με την ειδικότητα του μηχανικού, στο πλοίο του Πολεμικού Ναυτικού Α/Τ ..., το οποίο, όπως προκύπτει από την προσκομισθείσα τεχνική έκθεση της εταιρείας «... Α.Ε.», περιείχε ποσότητες αμιάντου σε σημαντικά τμήματά του, ιδίως στο λεβητοστάσιο – μηχανοστάσιο, όπου ήταν ο κύριος χώρος εργασίας του θανόντος, β) κατά την εκτέλεση των καθημερινών του καθηκόντων, κατά τη διάρκεια της υπηρεσίας του στο προαναφερθέν πλοίο, ο θανών, όπως προέκυψε από τα προσκομισθέντα έγγραφα, ερχόταν σε επαφή και επεξεργαζόταν υλικά του πλοίου που περιείχαν αμίαντο, επί των οποίων διενεργούσε εργασίες επισκευής και συντήρησης με αποτέλεσμα να απελευθερώνονται ίνες αμίαντου, ενώ περαιτέρω, εκτέθηκε σε σημαντικές ποσότητες αμιάντου λόγω της συμμετοχής του, κατά την ίδιο ως άνω χρόνο, στη γενική επισκευή του παραπάνω πλοίου (Α/Τ ...), από το οποίο χρειάσθηκε να αντικαταστήσει εξαρτήματα που περιείχαν επίσης μεγάλες ποσότητες αμιάντου, γ) από κανένα στοιχείο δεν προκύπτει ότι κατά τη διάρκεια εκτέλεσης των ανωτέρω καθηκόντων του είχαν ληφθεί τα απαραίτητα ατομικά μέτρα προστασίας, ώστε να αποφευχθεί ή έστω να ελαττωθεί η εισπνοή μεγάλων ποσοτήτων ινών αμιάντου, όπως χρήση προστατευτικού εξοπλισμού και ενδυμάτων, καθώς και συσκευών απορρόφησης του αμίαντου από την πηγή εκπομπής, το Δικαστήριο κρίνει ότι τα όργανα του εναγόμενου παρανόμως αφενός δεν έλαβαν τα απαιτούμενα και ενδεδειγμένα προστατευτικά μέτρα κατά την έκθεση του θανόντος σε αμίαντο στους χώρους εργασίας αυτού στο προαναφερθέν πλοίο, αν και είχαν, κατ’ εφαρμογή των ανωτέρω νομοθετικών διατάξεων, υποχρέωση να λάβουν μέτρα προστασίας και των στρατιωτικών που εκτίθεντο σε αμίαντο, αφετέρου δεν τον ενημέρωσαν για την επικινδυνότητα του εν λόγω υλικού, απορριπτομένων των περί του αντιθέτου ισχυρισμών του εναγομένου. Οι παράνομες δε κατά τα ανωτέρω παραλείψεις των οργάνων του εναγομένου συνδέονται αιτιωδώς με την ασθένεια (καρκίνο του πνεύμονα) του ... ... που είχε ως συνέπεια τον θάνατό του. Τούτο διότι, όπως γίνεται δεκτό από την ιατρική επιστήμη, η τοξικότητα του αμιάντου είναι ιδιαίτερα επικίνδυνη, όταν αυτός βρίσκεται σε ελεύθερη μορφή, με αποτέλεσμα οι ίνες του να απελευθερώνονται στον αέρα και να εισέρχονται στο ανθρώπινο σώμα και ιδιαίτερα στους πνεύμονες, ώστε η μακροχρόνια έκθεση σε αμίαντο δύναται να προκαλέσει, μεταξύ άλλων, καρκίνο του πνεύμονα, με συνηθέστερη περίπτωση το αδενοκαρκίνωμα, ενώ η λανθάνουσα περίοδος από την έκθεση έως την εκδήλωση της νόσου ποικίλλει από 20 – 30 χρόνια. Ο θανών νόσησε από καρκίνο του πνεύμονα το έτος 2014, ήτοι μετά 32 έτη από τη λήξη της διετούς υπηρεσίας του στο πλοίο του Π.Ν. ΑΤ ...· τυχόν δε επίδραση του καπνίσματος, αποτελεί απλώς επιβαρυντικό και όχι καθοριστικό παράγοντα εκδήλωσης της νόσου υπό την μορφή, με την οποία εκδηλώθηκε στο θανόντα. Ως εκ τούτου, τα περί του αντιθέτου προβαλλόμενα από το εναγόμενο περί έλλειψης αιτιώδους συνδέσμου είναι απορριπτέα ως αβάσιμα. Συνεπώς, στοιχειοθετείται, κατ’ άρθρο 105 του Εισ.Ν.Α.Κ., ευθύνη του εναγομένου Ελληνικού Δημοσίου, το οποίο ήταν αποκλειστικά υπεύθυνο να λάβει τα απαιτούμενα και ενδεδειγμένα προστατευτικά μέτρα από την έκθεση σε αμίαντο και να ενημερώσει τον ... ... για τις συνέπειές της. Ωστόσο, όπως προκύπτει από τα στοιχεία της δικογραφίας (σχ. το από 21.11.2014 πόρισμα υπολογιστικής τομογραφίας θώρακος του ... ..., διενεργηθείσας στο πολυιατρείο «...»), σε συνδυασμό με όσα ομολογούν οι ενάγοντες με το παραπάνω υπόμνημα αντίκρουσης, ο θανών, ο οποίος ήταν καπνιστής για μεγάλο χρονικό διάστημα, ήτοι τουλάχιστον ήδη κατά τη διάρκεια της υπηρεσίας του στα πλοία του Πολεμικού Ναυτικού και μέχρι το έτος 2012, και γνώριζε, κατά τα δεδομένα της κοινής πείρας, ότι το κάπνισμα συνιστά αιτία για την ανάπτυξη καρκίνου του πνεύμονα, συνέβαλε, με την εν λόγω αμελή συμπεριφορά του, στην πρόκληση αυτής της βλάβης της υγείας του, σε ποσοστό 50%, κατά τον σχετικό, εν μέρει βάσιμο, ισχυρισμό του εναγομένου. Κατόπιν αυτών, το Δικαστήριο κρίνει ότι η ασθένεια (καρκίνος του πνεύμονα) του ... ..., η οποία είχε ως συνέπεια τον θάνατό του, οφείλεται κατά ποσοστό 50% στις προαναφερθείσες παράνομες παραλείψεις των οργάνων του εναγομένου.

15. Επειδή, ακολούθως, το Δικαστήριο, συνεκτιμώντας τις συνθήκες, υπό τις οποίες ο θανών προσεβλήθη από την προαναφερθείσα μη ιάσιμη ασθένεια, ήτοι κατά την εκτέλεση των υπηρεσιακών του καθηκόντων ως αξιωματικός του Πολεμικού Ναυτικού, με την ειδικότητα του μηχανικού, τον βαθμό του πταίσματος που τον βαρύνει (50%), την ηλικία του κατά το χρόνο εκδήλωσης της νόσου (69 ετών) και κατά τον θάνατό του (70 ετών), την έντονη σωματική ταλαιπωρία, την ιδιαίτερη δυσκολία αναπνοής και τους πόνους που υπέστη μετά την εκδήλωση της νόσου και ως τον θάνατό του, την στενή συγγενική του σχέση με τη σύζυγο και τα δύο τέκνα του, ηλικίας, κατά τον χρόνο που απεβίωσε, 61, 39 και 34 ετών, αντίστοιχα, κρίνει ότι οι ενάγοντες δικαιούνται, ως χρηματική ικανοποίηση λόγω της ψυχικής οδύνης που υπέστησαν από τον θάνατο αυτού υπό τις ανωτέρω συνθήκες, η σύζυγός του (πρώτη ενάγουσα) το εύλογο ποσό των 20.000 ευρώ, ο καθένας δε από τους λοιπούς ενάγοντες το εύλογο ποσό των 10.000 ευρώ, νομιμοτόκως, από την επίδοση της αγωγής, μέχρι και την εξόφληση.

16. Επειδή, κατ’ ακολουθίαν, η αγωγή πρέπει να γίνει εν μέρει δεκτή και να αναγνωρισθεί η υποχρέωση του εναγομένου να καταβάλει στην πρώτη ενάγουσα το ποσό των 20.000 ευρώ και σε καθένα από τους δεύτερο και τρίτη των εναγόντων το ποσό των 10.000 ευρώ, νομιμοτόκως από την επίδοση στο εναγόμενο, στις 20.12.2016 (βλ. σκέψη 11 στ. ια’ της απόφασης), της αρχικής, με αριθμό εισαγωγής ΑΓ9398/20.12.2016 αγωγής των εναγόντων. Τέλος, πρέπει να συμψηφισθούν τα δικαστικά έξοδα μεταξύ των διαδίκων, λόγω της εν μέρει νίκης και εν μέρει ήττας αυτών (άρθρο 275 παρ. 1 εδ. γ’ του Κ.Δ.Δ.). 

ΔΙΑ ΤΑΥΤΑ

Δέχεται εν μέρει την αγωγή.

Αναγνωρίζει την υποχρέωση του Ελληνικού Δημοσίου να καταβάλει στην πρώτη ενάγουσα (... ...) το ποσό των είκοσι χιλιάδων (20.000) ευρώ, στον δεύτερο ενάγοντα (... ...) το ποσό των δέκα χιλιάδων (10.000) ευρώ και στην τρίτη ενάγουσα (... ...) το ποσό των δέκα χιλιάδων (10.000) ευρώ, νομιμοτόκως από τις 20.12.2016 ως την εξόφληση.

Συμψηφίζει τα δικαστικά έξοδα μεταξύ των διαδίκων.

Η διάσκεψη του Δικαστηρίου έγινε στην Αθήνα στις 30 Μαρτίου 2022 και η απόφαση δημοσιεύθηκε στο ακροατήριο του Δικαστηρίου, κατά την έκτακτη δημόσια συνεδρίαση στις 19 Μαΐου 2022.

Ο ΠΡΟΕΔΡΟΣ 

ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΤΣΟΓΚΑΣ 

Ο ΕΙΣΗΓΗΤΗΣ

ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΜΙΧΑΗΛ

 Η ΓΡΑΜΜΑΤΕΑΣ

 ΘΕΚΛΑ ΚΑΤΡΗ

Ακριβές αντίγραφο

Αθήνα.....................

Η Προϊσταμένη του 19ου τμήματος